Przejdź do treści 
Konflikt o wspólny majątek nie zawsze wymaga od razu ustanowienia rozdzielności. Jeżeli problem dotyczy zgody na określoną czynność, sąd może zezwolić na jej dokonanie na zasadach art. 39 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Gdy zagrożenie wynika ze sposobu samodzielnego zarządzania przez drugiego małżonka, art. 40 pozwala rozważyć dalej idącą ingerencję. Te rozwiązania działają w ramach istniejącej wspólności i mają inne przesłanki niż jej zniesienie.
Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie ma zostać zrobione, do którego majątku należy przedmiot i dlaczego działanie jest potrzebne rodzinie. Ogólne stwierdzenie, że małżonkowie nie potrafią się porozumieć, nie wyjaśnia jeszcze ani właściwego żądania, ani zakresu potrzebnej ochrony.
Samodzielny zarząd nie wyłącza obowiązku współdziałania
Art. 36 KRO łączy dwie zasady. Oboje małżonkowie mają współdziałać w zarządzie, w szczególności przekazywać sobie informacje o stanie majątku, czynnościach zarządu i obciążających go zobowiązaniach. Jednocześnie każdy z nich może co do zasady samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Nie ma więc obowiązku wspólnego podpisywania każdej drobnej czynności, ale nie ma też prawa do traktowania majątku wspólnego jak całkowicie prywatnej sprawy jednej osoby.
Zarząd obejmuje czynności dotyczące wspólnych przedmiotów, również służące zachowaniu majątku. Przy analizie sporu trzeba opisać konkretne działanie: sprzedaż, obciążenie, nabycie, oddanie do korzystania, darowiznę czy czynność bieżącą. Cena nie jest jedynym kryterium. Czynność dotycząca określonego prawa może wymagać zgody z powodu swojego rodzaju, nawet jeśli małżonek uważa jej wartość za niewielką.
Osobna reguła dotyczy przedmiotów służących małżonkowi do wykonywania zawodu lub działalności zarobkowej: zarządza nimi samodzielnie. W razie przemijającej przeszkody drugi małżonek może dokonywać niezbędnych czynności bieżących. Nie oznacza to jednak dowolnego uprawnienia do sprzedaży przedsiębiorstwa pod nieobecność osoby, która je prowadzi. Trzeba uwzględnić także katalog czynności wymagających zgody.
Kiedy potrzebna jest zgoda drugiego małżonka
Art. 37 § 1 KRO wymienia grupy czynności objętych wymogiem zgody. Chodzi między innymi o czynności prowadzące do zbycia, obciążenia albo odpłatnego nabycia nieruchomości i użytkowania wieczystego, a także oddania nieruchomości do używania lub pobierania pożytków. Ustawa obejmuje również określone czynności dotyczące praw rzeczowych do budynku lub lokalu, gospodarstwa rolnego oraz przedsiębiorstwa.
Zgoda jest też potrzebna przy darowiźnie z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. Nie należy przenosić tego wyjątku na każdą darowiznę na rzecz bliskiej osoby. O jej zakwalifikowaniu nie rozstrzyga wyłącznie pokrewieństwo z obdarowanym ani przekonanie jednego małżonka, że prezent jest uzasadniony.
Skutki braku zgody zależą od rodzaju czynności. Ważność umowy zawartej bez wymaganej zgody zależy od jej potwierdzenia przez drugiego małżonka. Kontrahent może wyznaczyć odpowiedni termin do potwierdzenia i po bezskutecznym upływie staje się wolny. Natomiast jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna. Dochodzą do tego szczególne reguły ochrony osób trzecich działających w dobrej wierze z art. 38 KRO. Z tego powodu nie wystarcza ogólna porada, żeby zignorować czynność, skoro jeden z małżonków jej nie podpisał.
Sprzeciw wobec czynności to odrębny mechanizm
Małżonek może sprzeciwić się zamierzonej czynności zarządu drugiego małżonka na zasadach art. 36¹ KRO. Ustawa wyłącza jednak czynności w bieżących sprawach życia codziennego, zmierzające do zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny oraz podejmowane w ramach działalności zarobkowej. Sprzeciw nie jest więc uniwersalnym sposobem blokowania wszystkich decyzji finansowych.
Wobec osoby trzeciej sprzeciw jest skuteczny, jeżeli mogła zapoznać się z nim przed dokonaniem czynności prawnej. To inna przesłanka niż samo wyrażenie niezadowolenia w rozmowie między małżonkami. Przy sporze warto zabezpieczyć treść sprzeciwu, datę i sposób przekazania informacji oraz ustalić, kiedy doszło do czynności. Nie należy dopisywać dat do dokumentów ani zakładać, że późniejsza wiadomość automatycznie cofnie skutki wcześniejszej umowy.
Art. 39 stosuje się do sprzeciwu odpowiednio. Pozwala to odróżnić sytuację, w której zgoda jest z góry wymagana przez ustawę, od sytuacji, w której pojawił się sprzeciw wobec planowanego samodzielnego zarządu. W obu wypadkach trzeba wskazać właściwą podstawę i konkretne działanie, którego dotyczy spór.
Zezwolenie sądu na konkretną czynność
Art. 39 KRO przewiduje drogę sądową, gdy małżonek odmawia wymaganej zgody albo porozumienie z nim napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Sąd udziela zezwolenia, jeżeli dokonania czynności wymaga dobro rodziny. Sama atrakcyjna oferta, chęć zakończenia sporu albo wygoda jednej osoby nie zwalniają z wykazania tego związku.
Żądanie powinno identyfikować czynność na tyle dokładnie, aby można było ocenić jej skutki. Przy nieruchomości potrzebne mogą być dane księgi wieczystej, sposób korzystania, proponowane warunki i dokumenty dotyczące obciążeń. Jeżeli argumentem są koszty utrzymania, warto pokazać rachunki i wpływ tych wydatków na budżet rodziny. Jeżeli strony rozważają inne możliwości, ich rzetelne przedstawienie pomaga ocenić, czy wybrany wariant rzeczywiście jest potrzebny.
Przykład modelowy: małżonkowie posiadają wspólnie nieruchomość generującą koszty, a jeden z nich odmawia zgody na proponowaną sprzedaż. Wniosek nie powinien kończyć się na stwierdzeniu, że odmowa jest złośliwa. Trzeba przedstawić warunki sprzedaży, sytuację mieszkaniową rodziny, koszty, obciążenia i możliwe alternatywy. Ten zestaw faktów nie gwarantuje zezwolenia; pozwala sądowi ocenić dobro rodziny przy założeniu, że nieruchomość rzeczywiście należy do majątku wspólnego.
Przed udzieleniem zezwolenia co do zasady należy umożliwić małżonkowi wnioskodawcy złożenie wyjaśnień. Art. 565 § 1 KPC przewiduje wyjątek, gdy wysłuchanie nie jest możliwe lub celowe. Nie trzeba zatem uzyskać dobrowolnego stawiennictwa drugiej osoby za wszelką cenę, ale też nie można zakładać, że sąd rozstrzygnie sprawę wyłącznie na podstawie relacji wnioskodawcy. W tych sprawach możliwy jest również wywiad środowiskowy kuratora sądowego.
Pozbawienie samodzielnego zarządu z ważnych powodów
Art. 40 KRO służy innemu celowi niż zezwolenie na jedną transakcję. Z ważnych powodów sąd może na żądanie jednego małżonka pozbawić drugiego samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. Może także postanowić, że przy czynnościach wymienionych w art. 37 § 1 zamiast zgody małżonka potrzebne będzie zezwolenie sądu. Wniosek musi wyjaśniać, dlaczego potrzebny jest właśnie taki zakres ingerencji.
Ważne powody trzeba osadzić w faktach dotyczących zarządu. Materiał powinien pokazywać sposób podejmowania decyzji, dostęp do informacji, powtarzalność zachowań i ich wpływ na majątek. Same zarzuty dotyczące nieudanego małżeństwa nie opisują automatycznie zagrożenia majątkowego. Nie wolno też przyjąć, że jedna nietrafiona decyzja zawsze uzasadnia pozbawienie zarządu: jej znaczenie zależy od okoliczności.
| Problem wymagający rozstrzygnięcia | Kierunek analizy |
|---|---|
| Potrzebna jest konkretna czynność, na którą nie ma wymaganej zgody | Art. 39 KRO i dobro rodziny |
| Samodzielny zarząd drugiego małżonka wymaga ingerencji z ważnych powodów | Art. 40 KRO i właściwy zakres orzeczenia |
| Przy czynnościach z art. 37 zgoda ma być zastąpiona zezwoleniem sądu | Odrębne rozwiązanie przewidziane w art. 40 KRO |
Postanowienia wydane na podstawie art. 40 mogą zostać uchylone w razie zmiany okoliczności. Nie należy przedstawiać ich jako trwałej sankcji wobec małżonka. Ich znaczenie trzeba odczytywać z treści orzeczenia, a przy późniejszej zmianie sytuacji ocenić, czy podstawa ingerencji nadal istnieje.
Jak uporządkować dowody przed złożeniem wniosku
Dobry materiał odpowiada na konkretne pytanie prawne. Wiadomość z odmową zgody pokazuje coś innego niż wyciąg potwierdzający wydatek, projekt umowy albo dokument określający własność. Ułóż je chronologicznie i przy każdej pozycji zanotuj, co ma potwierdzać. Ułatwia to oddzielenie faktów bezspornych od tych, które trzeba dopiero wykazać.
Przygotuj w szczególności dokumenty pozwalające ustalić składnik majątku i ustrój, opis planowanej czynności, informacje o próbach porozumienia oraz materiał dotyczący dobra rodziny albo ważnych powodów ingerencji. Zachowaj również korespondencję, która pokazuje argumenty drugiej osoby. Pomijanie rozsądnego zastrzeżenia, na przykład niejasnej ceny lub braku rozwiązania potrzeb mieszkaniowych, utrudnia uczciwą ocenę wniosku.
W sprawach majątkowych małżonków pomoc może polegać na porównaniu możliwych żądań i ograniczeniu wniosku do rzeczywistego problemu. Dla czytelnika najważniejszym rezultatem przygotowania jest umiejętność odpowiedzi: jaka czynność lub jaki sposób zarządu wymaga ingerencji, dlaczego oraz na podstawie jakich dokumentów.
Kiedy potrzebna jest inna droga
Zezwolenie sądu oraz ingerencja w samodzielny zarząd same w sobie nie ustanawiają rozdzielności i nie dzielą majątku. Jeżeli problem polega na niemożności utrzymywania wspólności, odrębnie ocenia się przesłanki ustanowienia rozdzielności majątkowej. Jeżeli obie osoby zgadzają się na zmianę ustroju, właściwym tematem jest intercyza i umowna rozdzielność.
Gdy wspólność już ustała, rozliczenie jej składników wymaga analizy podziału majątku. Nie należy stosować art. 39–40 jako skrótu do przyznania sobie całej rzeczy ani do rozstrzygnięcia każdego sporu z wierzycielem. Rozpoznanie etapu i celu pozwala wybrać żądanie, które może rzeczywiście odpowiedzieć na problem.
Podstawy prawne i data sprawdzenia
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 lutego 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy — art. 35–40, 46–47 i 52
- Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks postępowania cywilnego — art. 565 § 1 i art. 565¹
Stan prawny sprawdzony: 2026-09-27.
