Przepadek mienia i korzyści z przestępstwa — co może orzec sąd?

Przepadek mienia w sprawie karnej wymaga konkretnej podstawy prawnej. Inaczej ocenia się przedmiot pochodzący bezpośrednio z przestępstwa, inaczej narzędzie jego popełnienia, a inaczej uzyskaną korzyść lub jej równowartość. Zatrzymanie telefonu podczas przeszukania albo zablokowanie rachunku nie oznacza jeszcze, że sąd prawomocnie orzekł przepadek. Najpierw trzeba ustalić rodzaj decyzji, jej zakres i związek majątku z czynem.

Art. 44–45a KK zawierają kilka odrębnych mechanizmów. Niektóre przewidują obowiązek orzeczenia przepadku, inne pozostawiają sądowi możliwość jego zastosowania. Znaczenie mają również prawa pokrzywdzonego, własność osoby trzeciej, współwłasność i ustawowe wyjątki. Potoczne słowo konfiskata nie odpowiada precyzyjnie wszystkim tym sytuacjom.

Przedmiot pochodzący z czynu i narzędzie przestępstwa

Art. 44 § 1 nakazuje orzec przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa. Nie oznacza to jednak, że rzecz odebrana sprawcy zawsze trafia na rzecz państwa. Zgodnie z § 5 przepadku przedmiotów z § 1 lub 2 nie orzeka się, jeżeli podlegają zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi. Roszczenie o zwrot konkretnej rzeczy wymaga więc odrębnego ustalenia.

Art. 44 § 2 dotyczy przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa. Sąd może orzec ich przepadek, a w ustawowo wskazanych wypadkach ma taki obowiązek. Sam fakt znalezienia rzeczy w mieszkaniu osoby podejrzanej nie dowodzi, że była narzędziem czynu. Należy wskazać sposób jej wykorzystania albo przeznaczenie i dowody tego związku.

Jeżeli przepadek narzędzia z § 2 byłby niewspółmierny do wagi czynu, § 3 pozwala zamiast niego orzec nawiązkę na rzecz Skarbu Państwa. To wyjątek dotyczący określonej podstawy, a nie ogólna możliwość zamiany każdego przepadku na dowolnie ustaloną wpłatę. Gdy orzeczenie przepadku przedmiotów z § 1 lub 2 nie jest możliwe, § 4 pozwala orzec przepadek ich równowartości.

Odrębny § 6 obejmuje skazanie za naruszenie zakazu wytwarzania, posiadania, obrotu, przesyłania, przenoszenia lub przewozu określonych przedmiotów. Również tutaj trzeba sprawdzić, czy przepadek jest fakultatywny, czy obowiązkowy na podstawie właściwej ustawy. Nie należy przenosić zasad zwykłego narzędzia przestępstwa na każdą rzecz objętą szczególnym zakazem.

Korzyść majątkowa i jej równowartość

Art. 45 § 1 obejmuje korzyść osiągniętą z przestępstwa choćby pośrednio, jeżeli nie podlega ona przepadkowi przedmiotów wskazanych w art. 44 § 1 lub 6. Sąd orzeka przepadek korzyści albo jej równowartości. Przepis uwzględnia także zwrot pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi: w takim zakresie przepadku nie orzeka się. Nie można więc pominąć ustalenia, komu dana wartość powinna przypaść.

Korzyścią są również pożytki z rzeczy lub praw stanowiących tę korzyść, zgodnie z art. 45 § 1a. Analiza może wymagać odtworzenia kolejnych przepływów finansowych, a nie tylko pierwszej kwoty otrzymanej po zdarzeniu. Należy jednak wykazać odpowiednią podstawę i sposób ustalenia wartości; sama duża suma na rachunku nie wyjaśnia jej pochodzenia.

Przygotuj historię transakcji, umowy, rozliczenia, dokumenty sprzedaży i informacje o środkach pochodzących z legalnych źródeł. Oddziel cenę sprzedaży rzeczy, rzeczywistą uzyskaną korzyść, wysokość szkody i kwotę zabezpieczenia. Te wielkości mogą się różnić. Zestawienie powinno pokazywać metodę obliczenia i dokumenty, zamiast sprowadzać spór do ogólnego stwierdzenia, że kwota jest zawyżona.

Domniemania z art. 45 i majątek osoby trzeciej

Art. 45 § 2 przewiduje szczególne domniemanie w określonych sprawach: dotyczących osiągniętej korzyści znacznej wartości albo wskazanych przestępstw, z których korzyść została lub mogła zostać osiągnięta, zagrożonych pozbawieniem wolności o górnej granicy co najmniej pięciu lat lub popełnionych w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa. W tym zakresie za korzyść uważa się mienie objęte we władanie lub uzyskane pod jakimkolwiek tytułem w okresie od pięciu lat przed czynem do wydania choćby nieprawomocnego wyroku. Sprawca lub inna zainteresowana osoba może przedstawić dowód przeciwny.

Nie jest to reguła, że przy każdym przestępstwie cały majątek z ostatnich pięciu lat automatycznie podlega przepadkowi. Najpierw trzeba sprawdzić przesłanki zastosowania domniemania, następnie granice czasowe oraz dowody pochodzenia określonego składnika. Dokumenty wcześniejszych oszczędności, dziedziczenia lub rzeczywistego nabycia mogą mieć znaczenie dla dowodu przeciwnego.

Art. 45 § 3 zawiera odrębne domniemanie dotyczące przeniesienia wskazanego mienia na osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną. Obejmuje rzeczy w jej samoistnym posiadaniu i przysługujące prawa majątkowe, z ustawowym wyjątkiem zależnym od okoliczności nabycia i możliwości przypuszczenia o pochodzeniu z czynu zabronionego. Sam dokument przeniesienia własności nie zamyka więc każdej oceny; konieczne jest zbadanie rzeczywistego przebiegu nabycia.

Inne ograniczenie zawiera art. 44 § 7. Przepadek cudzych przedmiotów z § 2 lub 6 można orzec tylko w wypadkach przewidzianych w ustawie. Przy współwłasności przepis odnosi się do udziału sprawcy lub jego równowartości; podobną regułę zawiera art. 45 § 5. Nie wolno przedstawiać wyjątku dotyczącego osoby trzeciej jako prawa odebrania dowolnego majątku rodziny oskarżonego.

Kiedy sprawa może dotyczyć przedsiębiorstwa

Art. 44a § 1 pozwala orzec przepadek przedsiębiorstwa sprawcy albo jego równowartości przy skazaniu za przestępstwo, z którego osiągnięto choćby pośrednio korzyść majątkową znacznej wartości, jeżeli przedsiębiorstwo służyło popełnieniu czynu lub ukryciu korzyści. Ustawowe warunki muszą być powiązane z konkretnym przedsiębiorstwem. Samo prowadzenie działalności przez osobę oskarżoną nie wystarcza.

Przepis § 2 może objąć także przedsiębiorstwo należące do innej osoby fizycznej. Wymaga jednak między innymi, by właściciel chciał jego wykorzystania do popełnienia przestępstwa lub ukrycia korzyści albo przewidywał tę możliwość i na nią się godził. Przy współwłasności uwzględnia się wolę i świadomość każdego współwłaściciela w ich granicach. Nie należy przypisywać cudzej wiedzy wszystkim osobom powiązanym z firmą.

Art. 44a § 4–6 przewiduje istotne ograniczenia. Przepadku nie orzeka się przy wskazanej w ustawie niewspółmierności, a także gdy szkoda lub wartość ukrytej korzyści nie jest znaczna względem rozmiaru działalności. Dodatkowa możliwość odstąpienia dotyczy szczególnie uzasadnionych przypadków nadmiernej dolegliwości dla właściciela z § 2. Dokumenty skali działalności, odpowiedzialności i świadomości właścicieli mają zatem bezpośrednie znaczenie.

Przepadek bez zwykłego wyroku skazującego

Nie należy zakładać, że brak zwykłego skazania zawsze wyklucza przepadek. Art. 45a § 1 pozwala go orzec między innymi przy znikomej społecznej szkodliwości, warunkowym umorzeniu, niepoczytalności z art. 31 § 1 oraz okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy. Każda z tych sytuacji wymaga właściwej podstawy i ustaleń.

Art. 45a § 2 obejmuje także śmierć sprawcy, umorzenie z powodu jego niewykrycia oraz określone zawieszenie postępowania, gdy nie można ująć oskarżonego albo nie może on uczestniczyć z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby. Warunkiem jest materiał wskazujący, że w razie skazania zostałby orzeczony przepadek. Nie jest to automatyczny skutek każdego zawieszenia sprawy.

Czasowe zabezpieczenie i szczególny przepadek pojazdu

Zabezpieczenie majątkowe w sprawie karnej służy zachowaniu możliwości wykonania przyszłego orzeczenia na zasadach art. 291–293 KPK. Jest odrębne od samej podstawy przepadku. Podobnie zatrzymanie rzeczy podczas przeszukania może mieć cel dowodowy. Trzeba sprawdzić wszystkie decyzje dotyczące rzeczy, ponieważ zakończenie jednej podstawy nie rozstrzyga automatycznie pozostałych.

Przepadek pojazdu mechanicznego z art. 44b ma szczególny katalog, wyjątki i reguły nawiązki. Nie należy przenosić na niego bez sprawdzenia ogólnego mechanizmu równowartości z innych przepisów. Wcześniejszy czyn wymaga ponadto porównania ustaw w czasie zgodnie z art. 4 KK. Data wyroku nie pozwala pominąć przepisów właściwych dla oceny wcześniejszego zdarzenia.

Do analizy orzeczenia o przepadku w ramach obrony przygotuj sentencję, uzasadnienie, dane o prawomocności, wcześniejsze zabezpieczenia i dokumenty własności. Dla każdego składnika zapisz podstawę przepadku, wskazaną wartość, osobę uprawnioną i dowód związku z czynem. Takie zestawienie pozwala odróżnić spór o samą dopuszczalność odebrania mienia od sporu o wysokość równowartości lub prawa osoby trzeciej.

Podstawy prawne i data sprawdzenia

• Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 marca 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks karny — art. 4, 44–45a
• Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks postępowania karnego — art. 291–293

Stan prawny sprawdzony: 2026-09-27.