Przejdź do treści 
Rzecznik Praw Dziecka może podjąć interwencję, gdy informacje wskazują na naruszenie praw lub dobra dziecka. Nie jest jednak policją, prokuratorem ani sądem: nie prowadzi śledztwa, nie przedstawia zarzutów i nie rozstrzyga o odpowiedzialności karnej. W sprawie karnej trzeba więc odróżnić ustawowe środki działania RPD od czynności organów ścigania oraz od procesowej reprezentacji dziecka.
Jaka jest rola Rzecznika Praw Dziecka?
RPD stoi na straży praw dziecka określonych w Konstytucji, Konwencji o prawach dziecka i innych przepisach. Ustawa nakazuje mu kierować się dobrem dziecka, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców. Rzecznik może działać z własnej inicjatywy, biorąc pod uwagę między innymi informacje od obywateli i organizacji.
Interwencja RPD ma charakter ochronny i kontrolny. Może służyć sprawdzeniu, czy właściwe instytucje reagują prawidłowo, uzyskaniu informacji lub uruchomieniu środka prawnego przewidzianego ustawą. Nie oznacza automatycznego przejęcia sprawy ani zastąpienia organu prowadzącego postępowanie.
Sam fakt skierowania sprawy do RPD nie przesądza, że Rzecznik zastosuje konkretny środek. Zakres reakcji zależy od treści zgłoszenia, ustaleń oraz kompetencji organów właściwych w danej sprawie.
Co RPD może zrobić w związku ze sprawą karną?
Zakres środków wynika przede wszystkim z ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka. W zależności od okoliczności Rzecznik może między innymi:
- zbadać sprawę, również na miejscu, oraz żądać od organów, instytucji i organizacji wyjaśnień, informacji, akt i dokumentów;
- zwrócić się do właściwego organu o podjęcie działania należącego do jego kompetencji;
- żądać, aby uprawniony oskarżyciel wszczął postępowanie przygotowawcze w sprawie o przestępstwo;
- wnieść kasację albo skargę kasacyjną od prawomocnego orzeczenia, ale wyłącznie w trybie i na zasadach określonych w odrębnych przepisach; nie jest to zwykły środek odwoławczy ani ponowne pełne rozpoznanie sprawy;
- wystąpić do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni przepisów dotyczących praw dziecka.
Sformułowanie „żądać wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela” jest istotne. RPD inicjuje reakcję właściwego organu, lecz sam nie staje się organem śledztwa ani dochodzenia.
Czego RPD nie robi?
Rzecznik nie prowadzi własnego postępowania karnego, śledztwa ani dochodzenia. Nie decyduje o przedstawieniu zarzutów, zastosowaniu środka zapobiegawczego, wniesieniu aktu oskarżenia ani o winie. Czynności te należą do organów wskazanych w Kodeksie postępowania karnego, w szczególności prokuratora, Policji i sądu, zależnie od etapu sprawy.
RPD nie jest również z mocy samego zgłoszenia pełnomocnikiem dziecka ani jego reprezentantem procesowym. Jeżeli małoletni pokrzywdzony wymaga reprezentacji, jej podstawę trzeba ustalić odrębnie według Kodeksu postępowania karnego i Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Zawiadomienie o przestępstwie a wniosek do RPD
Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa składa się organowi właściwemu do jego przyjęcia, na przykład prokuraturze albo Policji. Wniosek do RPD może być działaniem równoległym, gdy problem dotyczy ochrony praw dziecka lub reakcji instytucji. Nie powinien zastępować pilnej czynności procesowej ani powodować oczekiwania z zawiadomieniem organów ścigania.
W zgłoszeniu warto oddzielić fakty od ocen: wskazać dziecko, opisać zdarzenia, daty, podjęte dotąd działania oraz instytucje posiadające dokumenty. Nie trzeba samodzielnie przesądzać kwalifikacji prawnej czynu. Znaczenie ma rzetelny opis i zabezpieczenie istniejących dowodów w sposób zgodny z prawem.
RPD a reprezentacja małoletniego pokrzywdzonego
To dwa różne zagadnienia. RPD wykonuje kompetencje publicznego organu ochrony praw dziecka. Reprezentant dziecka ustanowiony przez sąd opiekuńczy działa natomiast w konkretnej sprawie za dziecko, którego żadne z rodziców nie może reprezentować. W postępowaniu karnym funkcję tę pełni profesjonalny prawnik spełniający wymagania ustawy.
Szczegółowo wyjaśniamy ten podział w poradniku reprezentant dziecka a Rzecznik Praw Dziecka.
Kiedy potrzebna jest szybka pomoc procesowa?
Kontakt z adwokatem warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy trwa postępowanie, zbliża się termin czynności, istnieje konflikt między interesem dziecka a interesem rodzica albo nie jest jasne, kto może wykonywać prawa małoletniego. Pełnomocnik ocenia akta i aktualny etap sprawy; RPD nie zastępuje takiej indywidualnej pomocy.
Kancelaria prowadzi sprawy karne we Wrocławiu, w tym sprawy wymagające szczególnej ochrony pokrzywdzonego. Każda sytuacja wymaga oceny faktów, dokumentów i aktualnych przepisów.
Telefon zaufania RPD – ważne doprecyzowanie
Numer 800 12 12 12 jest bezpłatnym Dziecięcym Telefonem Zaufania RPD. Od 1 kwietnia 2024 r. jest przeznaczony wyłącznie dla dzieci i nastolatków. Nie należy przedstawiać go jako linii poradniczej dla dorosłych opiekunów.
Stan prawny i oficjalne źródła
Materiał ma charakter ogólny. Zastosowanie przepisów zależy od faktów, etapu sprawy i roli procesowej danej osoby.
