Przedawnienie roszczenia o zachowek w różnych sytuacjach

Przy zachowku pytanie „ile lat mam na pozew?” wymaga najpierw ustalenia, od kogo dochodzisz zapłaty i z jakiej podstawy. Pięcioletni termin nie zawsze zaczyna biec od tego samego zdarzenia. Znaczenie mogą mieć ogłoszenie testamentu, data śmierci spadkodawcy, sposób otrzymania majątku oraz późniejsze czynności dotyczące konkretnego roszczenia. Sam rodzinny spór albo oczekiwanie na odpowiedź na wezwanie do zapłaty nie daje pewności zachowania terminu.

Testament: pięć lat od jego ogłoszenia

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. W sprawie opartej na dziedziczeniu testamentowym trzeba więc ustalić datę tego zdarzenia, a nie posługiwać się wyłącznie datą śmierci lub własnego dowiedzenia się o testamencie.

Przydatny jest protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz dokumenty dotyczące dziedziczenia. Jeżeli występuje kilka testamentów, spór o ich skuteczność albo inne nietypowe okoliczności, początku biegu terminu nie należy ustalać na podstawie skróconego internetowego kalkulatora. Trzeba ocenić konkretną podstawę żądania i dokumenty.

Darowizna lub zapis windykacyjny: pięć lat od otwarcia spadku

Inaczej art. 1007 § 2 k.c. określa termin roszczenia przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego. Wynosi on pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Późniejsze ogłoszenie testamentu nie oznacza automatycznie przesunięcia tej daty wobec obdarowanego.

Najpierw trzeba sprawdzić, czy dana osoba rzeczywiście odpowiada za uzupełnienie zachowku i na jakiej podstawie. Nie każda umowa przekazująca majątek jest darowizną, a termin nie rozstrzyga samodzielnie ani o istnieniu roszczenia, ani o jego wysokości. Podstawą rozróżnienia są art. 924 oraz art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Co z zachowkiem, gdy nie było testamentu?

Brak testamentu nie wyklucza roszczenia o zachowek, na przykład gdy rozliczenia wymagają darowizny dokonane za życia spadkodawcy. Dla roszczenia spadkobiercy ustawowego wobec innego spadkobiercy ustawowego Sąd Najwyższy przyjmuje odpowiednie zastosowanie art. 1007 § 2 k.c. w drodze analogii, a więc powiązanie początku biegu z otwarciem spadku. Takie stanowisko potwierdza wyrok z 7 lipca 2021 r., III CSKP 107/21.

W tym historycznym orzeczeniu występuje termin trzyletni, ponieważ sąd rozpoznawał roszczenie związane ze śmiercią w 2007 r. Nie należy przenosić tej liczby do aktualnych spraw bez sprawdzenia właściwej wersji przepisów. Obecny art. 1007 przewiduje termin pięcioletni. Starsze spadki wymagają dodatkowo analizy przepisów przejściowych.

Dlaczego trzeba sprawdzić także koniec roku?

Pięć lat nie zawsze oznacza przedawnienie dokładnie w piątą rocznicę danego zdarzenia. Art. 118 k.c. przewiduje regułę końca roku kalendarzowego dla terminów niekrótszych niż dwa lata. Przykładowo, jeżeli dla danego roszczenia początkiem biegu jest ogłoszenie testamentu 15 marca 2024 r. i nie wystąpią zdarzenia zmieniające bieg terminu, pięcioletni okres z uwzględnieniem tej reguły kończy się 31 grudnia 2029 r.

To uproszczony przykład obliczenia, nie rozstrzygnięcie dowolnej sprawy. Trzeba zbadać właściwe przepisy przejściowe, ewentualne zawieszenie lub przerwanie biegu oraz ochronę osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych. Sam fakt, że uprawniony jest małoletni, nie uzasadnia uniwersalnego założenia „termin zawsze liczymy dopiero od osiemnastych urodzin”.

Wezwanie do zapłaty, pozew i rozmowy ugodowe

Samo wysłanie wezwania do zapłaty przez uprawnionego nie jest zdarzeniem, które automatycznie przerywa przedawnienie. Bieg może przerwać m.in. właściwa czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia, a także jego uznanie przez osobę zobowiązaną. Znaczenie mają treść, zakres i skuteczność konkretnej czynności, a nie tylko jej nazwa.

Po przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo, przy czym w przypadku objętej art. 124 § 2 k.c. czynności w postępowaniu nie zaczyna ponownie biec przed zakończeniem tego postępowania. Natomiast w obecnym stanie prawnym mediacja oraz postępowanie pojednawcze wszczęte zawezwaniem do próby ugodowej wiążą się z zawieszeniem biegu na zasadach art. 121 pkt 5–6 k.c., nie z automatycznym uzyskaniem nowego pełnego pięcioletniego terminu. Zwykłych rozmów rodzinnych nie należy utożsamiać z taką mediacją.

Fundacja rodzinna i szczególne okoliczności

Artykuł 1007 § 3 i § 4 k.c. przewiduje pięć lat od otwarcia spadku również dla wskazanych w nim roszczeń wobec fundacji rodzinnej z tytułu otrzymanego funduszu założycielskiego oraz wobec osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji. Zastosowanie tych przepisów wymaga ustalenia rzeczywistej podstawy odpowiedzialności i sposobu przekazania majątku.

Po upływie terminu osoba zobowiązana może co do zasady uchylić się od zaspokojenia roszczenia przez zarzut przedawnienia. Ocena zarzutu, uznania długu lub wyjątkowych okoliczności nie powinna opierać się na obietnicy, że sąd „na pewno” pominie upływ czasu.

Jakie dokumenty przygotować do obliczenia terminu?

• Akt zgonu i dokumenty potwierdzające dziedziczenie.
• Testamenty oraz protokoły ich otwarcia i ogłoszenia.
• Umowy darowizn, dokumenty zapisów windykacyjnych lub przekazania majątku do fundacji rodzinnej.
• Wezwania do zapłaty, odpowiedzi, ugody, dowody wpłat i korespondencję dotyczącą uznania roszczenia.
• Dokumenty z wcześniejszych postępowań oraz daty ich wszczęcia i zakończenia.

W zestawieniu warto osobno opisać każdą osobę, od której rozważasz dochodzenie zapłaty. Jedna data obliczona wobec jednego pozwanego nie musi rozstrzygać sytuacji pozostałych. Zasady ustalania uprawnionych i wartości roszczenia opisuje poradnik o zachowku, a zakres indywidualnej pomocy — strona pomocy w sprawach o zachowek.