Przejdź do treści 
Mieszkanie w jednym kraju, konto w drugim, a rodzina w Polsce — przy takim spadku nie wystarczy wybrać najbliższego notariusza i zastosować polskich zasad dziedziczenia. Najpierw trzeba ustalić, organy którego państwa mogą prowadzić sprawę, jakie prawo określa uprawnienia spadkobierców i jak wykazać te uprawnienia za granicą. Są to powiązane, ale różne pytania.
Europejskie poświadczenie spadkowe, czyli EPS, może ułatwić posługiwanie się prawami do spadku w innym państwie uczestniczącym w unijnym systemie. Nie jest jednak uniwersalnym dokumentem rozwiązującym każdą zagraniczną formalność ani sposobem na ominięcie sporu między spadkobiercami.
Kiedy mają zastosowanie unijne zasady?
Rozporządzenie nr 650/2012 stosuje się zasadniczo do dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później. W Unii Europejskiej uczestniczą w nim państwa członkowskie z wyjątkiem Danii i Irlandii. Przy związkach z państwem nieuczestniczącym, w tym z Wielką Brytanią, nie wolno zakładać takiego samego działania EPS i identycznego sposobu załatwienia sprawy.
Znaczenie ma data śmierci, a nie dzień znalezienia testamentu czy złożenia wniosku. Rozporządzenie zawiera także przepisy przejściowe dotyczące wcześniejszych rozrządzeń i wyboru prawa. Dlatego starszego testamentu nie należy odrzucać tylko dlatego, że sporządzono go przed rozpoczęciem stosowania nowych zasad.
Podatki od spadku pozostają poza zakresem tego rozporządzenia. Oddzielnej analizy mogą wymagać również małżeński ustrój majątkowy i wymagania krajowego rejestru nieruchomości. Ustalenie spadkobierców nie przesądza jeszcze wszystkich tych kwestii.
Właściwy sąd a właściwe prawo — nie myl tych pojęć
Punktem wyjścia dla jurysdykcji sądów jest ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego. To samo kryterium ma zasadnicze znaczenie dla ustalenia prawa właściwego dla ogółu spraw spadkowych. Nie jest ono jednak prostym synonimem meldunku, obywatelstwa lub adresu podanego na jednym dokumencie.
Ocenia się rzeczywiste okoliczności życia: trwałość pobytu, więzi rodzinne i zawodowe oraz powody przebywania w danym państwie. Sam fakt, że nieruchomość znajduje się w Polsce, nie wystarcza do przyjęcia, że całą sprawę spadkową prowadzi polski sąd. Przy pobycie poza państwami uczestniczącymi rozporządzenie przewiduje dodatkowe podstawy jurysdykcji; trzeba je odnieść do konkretnego majątku, obywatelstwa i historii pobytu.
Prawo właściwe może być prawem państwa spoza UE. Rozporządzenie ustanawia zasadę powszechnego stosowania wskazanego prawa. Przewiduje też wyjątkową możliwość zastosowania prawa państwa, z którym zmarły był w oczywisty sposób bliżej związany. Nie jest to swobodny wybór najkorzystniejszych przepisów przez rodzinę.
Czy w testamencie można wybrać prawo polskie?
Można wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo posiada się w chwili wyboru albo w chwili śmierci. Przy kilku obywatelstwach możliwy jest wybór prawa jednego z tych państw. Wybór powinien zostać wyrażony w rozrządzeniu na wypadek śmierci albo wynikać z jego postanowień, zgodnie z wymaganiami rozporządzenia.
Dotyczy on ogółu spraw dotyczących spadku. Nie należy zakładać, że polskie zasady można wybrać tylko dla korzystnych elementów, a inne kwestie rozliczyć dowolnie według prawa innego kraju.
Wybór prawa polskiego nie przenosi automatycznie każdego postępowania do Polski. Zmiana sądu właściwego wymaga spełnienia odrębnych przesłanek przewidzianych w rozporządzeniu. Dlatego przy planowaniu testamentu trzeba oddzielnie omówić treść wyboru prawa oraz możliwy przebieg przyszłego postępowania.
Do czego służy europejskie poświadczenie spadkowe?
EPS służy wykazaniu w innym państwie uczestniczącym między innymi statusu i praw spadkobiercy, określonego zapisobiercy, wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku. Może potwierdzać udziały, określone prawa do składników majątku albo zakres uprawnień do zarządzania.
Korzystanie z EPS nie jest obowiązkowe. Dokument nie zastępuje automatycznie krajowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia. Jego sens wynika z konkretnej potrzeby transgranicznej: na przykład wykazania uprawnień wobec zagranicznego banku lub rejestru.
Zanim złożysz wniosek, ustal, do jakiej czynności dokument ma posłużyć i jakich danych wymaga jej wykonanie. Unikniesz sytuacji, w której poświadczenie nie zawiera informacji potrzebnej do załatwienia planowanej sprawy.
Gdzie złożyć wniosek i co przygotować?
EPS wydaje właściwy organ w państwie, którego sądy mają jurysdykcję wskazaną w rozporządzeniu. W Polsce przewidziane są droga sądowa i czynności przed notariuszem. Nie oznacza to jednak, że każdy polski spadkobierca może zawsze uzyskać EPS w Polsce niezależnie od okoliczności.
Do przygotowania sprawy przydadzą się:
- akt zgonu i dane ostatniego miejsca zwykłego pobytu;
- dokumenty dotyczące pokrewieństwa i małżeństwa;
- testamenty, w tym postanowienia o wyborze prawa;
- istniejące orzeczenia i dokumenty spadkowe z innych państw;
- dane wszystkich znanych uprawnionych;
- informacje o składnikach majątku oraz planowanym użyciu poświadczenia.
Organ może żądać dokumentów pozwalających ustalić autentyczność i treść okoliczności. Potrzebę tłumaczeń oraz formę dokumentów trzeba sprawdzić dla danego postępowania. Do budżetu sprawy zalicz nie tylko opłatę za czynność, ale też ewentualne tłumaczenia, odpisy i pozyskanie dokumentów zagranicznych. Nie ma jednej kwoty obejmującej każdą taką sprawę.
Jeżeli okoliczności mające zostać poświadczone są kwestionowane albo poświadczenie byłoby sprzeczne z istniejącym orzeczeniem, organ nie wydaje EPS wbrew tym przeszkodom. Najpierw trzeba rozwiązać problem dotyczący praw do spadku.
Skutki EPS i ważność odpisów
Poświadczenie wywołuje skutki w państwach uczestniczących bez szczególnej procedury uznania. Wiąże się z nim domniemanie prawidłowości potwierdzonych okoliczności oraz wskazanych praw i uprawnień. Nie oznacza to, że nie może zostać sprostowane, zmienione lub uchylone.
EPS może stanowić podstawę wykazania praw na potrzeby wpisu do rejestru, ale nie usuwa odrębnych krajowych wymagań dotyczących samego wpisu. Jeśli instytucja zgłasza zastrzeżenia, poproś o wskazanie konkretnej brakującej informacji lub podstawy odmowy. Inaczej postępuje się przy brakującym odpisie, inaczej przy sporze o zakres prawa.
Oryginał przechowuje organ wydający. Poświadczone odpisy są zasadniczo ważne przez sześć miesięcy; w należycie uzasadnionych przypadkach okres może być dłuższy. Po upływie wskazanej ważności należy wystąpić o jej przedłużenie albo nowy odpis. Nie oznacza to wygaśnięcia samego dziedziczenia po sześciu miesiącach.
Bezpieczna kolejność działania
Najpierw ustal datę śmierci, jurysdykcję i prawo właściwe. Następnie uporządkuj krąg spadkobierców oraz istniejące dokumenty. Dopiero na tej podstawie wybieraj sposób potwierdzenia praw i korzystania z majątku za granicą. Równolegle pilnuj odrębnych obowiązków podatkowych — w Polsce może mieć znaczenie termin zgłoszenia spadku do urzędu skarbowego.
Na konsultację dotyczącą sprawy spadkowej zabierz również dokumenty zagraniczne, nawet jeżeli nie wiesz jeszcze, jakie mają znaczenie. Przemilczenie wcześniejszego postępowania albo testamentu zwykle utrudnia ustalenie właściwej drogi. Pozostałe etapy porządkują poradniki dotyczące dziedziczenia.
