Okazanie osoby lub zdjęcia w postępowaniu karnym

Okazanie osoby lub jej zdjęcia jest czynnością dowodową służącą rozpoznaniu. Art. 173 KPK wymaga przeprowadzenia jej tak, aby wyłączyć sugestię. Dla oceny wyniku znaczenie ma zatem nie tylko stwierdzenie świadka „to ta osoba”, lecz także dobór pozostałych osób lub wizerunków, wcześniejsze kontakty z materiałem i dokładny zapis sposobu rozpoznania.

Trzeba odróżnić osobę rozpoznającą od osoby okazywanej. Pierwsza opisuje to, co pamięta i identyfikuje; druga jest przedmiotem rozpoznania i może występować jako podejrzany lub oskarżony. Ich uprawnienia i obowiązki nie są identyczne. Okazanie w rozumieniu art. 173 nie oznacza też przedstawienia legitymacji przez funkcjonariusza ani sprawdzenia dokumentu tożsamości podczas innej czynności.

Czemu służy okazanie

Osobie przesłuchiwanej można okazać inną osobę, jej wizerunek albo rzecz w celu rozpoznania. Podstawą jest art. 173 § 1, a szczegółowe warunki określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2 czerwca 2003 r. Dobór formy musi respektować gwarancje czynności. Pokazanie zdjęć nie zwalnia organu z obowiązku wyłączenia sugestii tylko dlatego, że nie ustawiono fizycznej grupy osób.

Przedmiotem niniejszego poradnika jest identyfikacja osoby lub wizerunku. Konfrontacja sprzecznych relacji ma inny cel: zestawia wypowiedzi przesłuchiwanych. Rozpoznanie może następnie wymagać sprawdzenia w innych dowodach, ale wskazanie osoby nie zastępuje ustalenia, co rzeczywiście zrobiła i czy spełnione są znamiona zarzucanego czynu.

Okazanie osoby: minimum cztery i właściwy dobór

Art. 173 § 3 wymaga, aby osoba okazywana znajdowała się w grupie obejmującej łącznie co najmniej cztery osoby. Oznacza to osobę okazywaną oraz co najmniej trzy osoby przybrane. Sama liczba nie wystarcza. Zgodnie z § 5 rozporządzenia osoby przybrane powinny być w zbliżonym wieku i mieć podobny wzrost, tuszę, ubiór oraz inne cechy charakterystyczne.

Wśród osób przybranych nie mogą znaleźć się funkcjonariusze organu dokonującego okazania ani osoby znane przesłuchiwanemu. Osoba okazywana sama wybiera miejsce w grupie zgodnie z § 8. Celem tych warunków jest ograniczenie sytuacji, w której wybór wynika z oczywistego wyróżnienia jednej osoby, zamiast z pamięci zdarzenia. Zastrzeżenie powinno wskazywać konkretną różnicę, a nie jedynie ogólne przekonanie, że grupa była niewłaściwa.

§ 6 nakazuje zapewnić, aby wygląd okazywanego nie różnił się od wyglądu podczas zdarzenia. Jeżeli jest inny, trzeba zamieścić odpowiednią wzmiankę w protokole. W uzasadnionych przypadkach umożliwia się zapoznanie ze znakami szczególnymi, takimi jak blizny czy tatuaże; osoby mogą też być okazywane w ruchu. Znaczenie ma wierne opisanie warunków, bez ukrywania różnic istotnych dla rozpoznania.

Rozpoznanie fotografii i nagrania

Przy okazaniu wizerunku § 12 rozporządzenia wymaga umieszczenia go wśród wizerunków innych osób i odpowiedniego stosowania zasad doboru z § 5. Przepis dopuszcza także okazanie zbioru wizerunków gromadzonego na podstawie odrębnych przepisów. Należy ustalić, jaki dokładnie zestaw przedstawiono oraz czy sposób prezentacji nie kierował uwagi na konkretną fotografię.

Wizerunkiem jest również zapis audiowizualny. W tym przypadku wymóg prezentacji wśród innych wizerunków stosuje się w miarę możliwości. Nie można więc mechanicznie przenosić wszystkich szczegółów fotografii na każdy rodzaj nagrania. Nadal aktualny pozostaje ogólny wymóg wyłączenia sugestii z art. 173 § 1. W protokole powinno dać się odtworzyć, co i w jaki sposób pokazano.

Przy ocenie zestawu warto zwrócić uwagę na podobieństwo osób, widoczne cechy, jakość obrazu i ewentualne oznaczenia sugerujące rolę jednej z nich. Jest to praktyczna analiza warunków czynności, a nie uniwersalna lista automatycznie dyskwalifikujących uchybień. Każde zastrzeżenie trzeba powiązać z tym, jak mogło wpłynąć na konkretne rozpoznanie.

Wyłączenie sugestii przed czynnością i podczas niej

§ 3 rozporządzenia zobowiązuje organ do zapewnienia warunków, w których przesłuchiwany nie zobaczy wcześniej osoby, jej wizerunku lub rzeczy w sytuacji wskazującej na rolę lub znaczenie procesowe. Ma to znaczenie na przykład przy przypadkowym spotkaniu na korytarzu czy wcześniejszym pokazaniu pojedynczego zdjęcia z komentarzem wskazującym podejrzanego. Taki przebieg należy dokładnie opisać.

Jeżeli wcześniej widziałeś zdjęcie w mediach, internecie lub korespondencji, powiedz, kiedy i w jakich okolicznościach. Rozdziel to od obserwacji podczas zdarzenia. Organ i strony powinny wiedzieć, z jakiego źródła pochodzi rozpoznanie i jakie wcześniejsze informacje mogły je poprzedzać. Kolejne wskazanie tej samej osoby trzeba oceniać z uwzględnieniem poprzednich prezentacji, zamiast traktować je jako całkowicie niezależne potwierdzenie.

§ 4 nakazuje przeprowadzić tyle okazań, ile jest osób przesłuchiwanych, oraz zapewnić brak kontaktu osób już uczestniczących z tymi, które jeszcze nie brały udziału. § 7 wymaga odpowiedniej liczby odrębnych okazań przy kilku osobach okazywanych. Świadkowie nie powinni porównywać wyborów w poczekalni ani uzgadniać, który numer wskazać.

Art. 171 zakazuje pytań sugerujących odpowiedź. Zwrot „czy rozpoznaje pan sprawcę stojącego pod numerem dwa?” zawiera informację, której nie powinno się narzucać uczestnikowi. Jeśli wystąpiła sugestia, trzeba przytoczyć konkretne pytanie lub komentarz i wskazać jego moment. Nie należy zastępować opisu faktów samą etykietą „wadliwa czynność”.

Warunki obserwacji i bezpieczeństwo uczestników

Okazanie zasadniczo odbywa się w odpowiednio przygotowanym pomieszczeniu organu, umożliwiającym dokładne przyjrzenie się osobie lub obrazowi, zwłaszcza dzięki właściwemu oświetleniu. § 2 dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach przeprowadzenie poza siedzibą albo na odległość. Rozpoznanie nie powinno być oceniane w oderwaniu od rzeczywistej widoczności i sposobu prezentacji.

Art. 173 § 2 pozwala w razie potrzeby wyłączyć możliwość rozpoznania przesłuchiwanego przez osobę okazywaną. § 11 rozporządzenia przewiduje w tym celu między innymi sprzęt elektroniczny, wizjer lub lustro obserwacyjne. Obawę dotyczącą bezpieczeństwa warto zgłosić wcześniej. Taka organizacja okazania nie oznacza sama przez się nadania statusu świadka anonimowego w całym postępowaniu.

Własną obserwację zdarzenia opisz oddzielnie: odległość, czas, światło, przeszkody i to, na jakich cechach koncentrowała się uwaga. Nie deklaruj rozpoznania tylko dlatego, że uczestnik oczekuje wyboru. Jeżeli nikogo nie rozpoznajesz albo masz wątpliwości, właśnie taka informacja powinna zostać zapisana. O wartości relacji decyduje jej rzeczywista treść, a nie dopasowanie do przewidywanego wyniku.

Prawa osoby okazywanej

Prawo podejrzanego do odmowy wyjaśnień nie znosi obowiązku poddania się okazaniu przewidzianego w art. 74 § 2 pkt 1. Art. 74 § 3 obejmuje też wskazane czynności wobec osoby podejrzanej, która nie ma jeszcze procesowego statusu podejrzanego. W razie odmowy ustawa przewiduje możliwość przymusowego wykonania w granicach § 3a. Nie jest więc prawidłowe założenie, że okazanie wymaga zawsze dobrowolnej zgody okazywanego.

Jednocześnie samo poddanie się czynności nie zobowiązuje do składania wyjaśnień o zarzucie. Przed udziałem trzeba sprawdzić rolę i pouczenie wynikające z wezwania oraz omówić z obrońcą możliwość udziału i reakcji na sposób przeprowadzenia. Odrębnie ocenia się obowiązek znoszenia czynności rozpoznawczej i prawo do wypowiedzi lub milczenia.

Protokół, nagranie i zdjęcia grupy

Okazanie wymaga protokołu na podstawie art. 143 § 1 pkt 5. Art. 148 nakazuje możliwie dokładny zapis przebiegu, oświadczeń i wniosków, a uczestnik może żądać pełnej dokładności w sprawach dotyczących jego praw lub interesów. Istotne są między innymi skład i układ grupy, prezentowany materiał, wskazanie, opis cech oraz rzeczywisty stopień pewności wypowiedzi.

Art. 173 § 3a przewiduje dodatkowo, że jeśli przebiegu okazania nie utrwalono urządzeniem rejestrującym obraz i dźwięk, do protokołu załącza się zdjęcia osób okazanych. To obowiązująca reguła, a nie jedynie proponowane usprawnienie. Sam opis w protokole nie zastępuje wskazanego obowiązku dołączenia zdjęć, gdy zachodzi ustawowy warunek.

Przed podpisaniem protokołu czynności należy go odczytać; można zgłosić zarzuty do treści według art. 150. Zasady protokołu rozprawy lub posiedzenia są odmienne. Jeżeli zapis zmienił „przypomina mi tę osobę” w „rozpoznaję bez wątpliwości”, zażądaj odnotowania rzeczywistej wypowiedzi. Sprawdź także, czy ujęto wcześniejsze pokazanie zdjęcia i zastrzeżenia do doboru grupy.

Jak kwestionować wartość rozpoznania

Skuteczne stanowisko powinno wskazywać konkretny problem, jego potwierdzenie i znaczenie dla wyniku. Mogą temu służyć protokół, załączone zdjęcia, nagranie, wcześniejszy opis wyglądu oraz informacje o poprzednich prezentacjach. Wnioski dowodowe podejrzanego wymagają oznaczenia materiału i okoliczności, którą ma wykazać. Ogólne zaprzeczenie rozpoznaniu nie wyjaśnia jeszcze, jaka wada wystąpiła.

Analiza w ramach obrony przed sądem może porównać przebieg okazania z pozostałymi dowodami i ustawowymi gwarancjami. Art. 7 KPK wymaga oceny całego materiału. Wskazanie osoby nie jest automatycznym dowodem wszystkich elementów zarzutu, a stwierdzenie uchybienia nie daje samo przez się gwarancji uniewinnienia. Trzeba ustalić, co rozpoznanie rzeczywiście potwierdza i czy jego wiarygodność wytrzymuje sprawdzenie.

Podstawy prawne i data sprawdzenia

• Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks postępowania karnego — art. 7, 74, 143–150, 169–175 i 184
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzenia okazania — § 1–12

Stan prawny sprawdzony: 2026-09-27.