Przejdź do treści 
Jeżeli uzgodnione świadczenie stało się niemożliwe z przyczyn, za które dłużnik nie odpowiada, art. 475 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje wygaśnięcie zobowiązania. Przy umowie wzajemnej trzeba osobno rozliczyć to, co miała otrzymać druga strona. Samo stwierdzenie „nikt nie zawinił” nie wystarcza: należy ustalić rzeczywistą niemożliwość oraz to, czy ustawa lub umowa nie przypisuje komuś odpowiedzialności za jej przyczynę.
Ustal, czego dokładnie nie da się już wykonać
Zacznij od treści należnego świadczenia. Opisz, jaka przeszkoda powstała, kiedy to nastąpiło i jak wpływa na wykonanie. Oddziel informację o przeszkodzie od oceny kontrahenta, że umowa przestała mu się opłacać albo że potrzebuje więcej czasu. Nie należy na podstawie samego wzrostu kosztów zakładać, że zastosowanie ma art. 475.
Nadzwyczajna zmiana stosunków i nadmierna trudność wykonania mają odrębny mechanizm w art. 3571. Ten materiał dotyczy niemożliwości, a nie sądowego dostosowania nadal wykonalnej umowy. Jeżeli natomiast niemożliwość istniała już przy zawieraniu umowy, punktem wyjścia jest inna regulacja — art. 387. Data powstania przeszkody ma więc znaczenie dla wyboru podstawy.
Sprawdź również odpowiedzialność za przyczynę. Art. 472 przewiduje zasadniczo odpowiedzialność za brak należytej staranności, lecz zastrzega odmienne przepisy i treść czynności prawnej. Art. 473 § 1 pozwala umownie przyjąć odpowiedzialność za oznaczone okoliczności, za które ustawa sama jej nie przypisuje. Nie utożsamiaj więc braku osobistego zawinienia z pewnym zwolnieniem z każdego obowiązku.
Co ze świadczeniem drugiej strony?
Art. 495 § 1 dotyczy niemożliwości jednego ze świadczeń wzajemnych z powodu okoliczności, za które żadna strona nie ponosi odpowiedzialności. Strona, która miała je wykonać, nie może żądać świadczenia wzajemnego. Jeżeli już je otrzymała, ma obowiązek zwrotu według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Nie jest to automatyczne odszkodowanie za wszystkie koszty i utracone plany drugiej strony.
Przygotuj osobne zestawienia: co miało zostać wykonane, co rzeczywiście wykonano i co już przekazano w zamian. Umowa może obejmować kilka obowiązków, dlatego nie wystarczy nazwać całego rozliczenia „zwrotem zaliczki”. Trzeba ustalić podstawę oraz zakres każdej pozycji.
Gdy niemożliwość obejmuje tylko część
Według art. 495 § 2 strona, której świadczenie stało się częściowo niemożliwe, traci prawo do odpowiedniej części świadczenia wzajemnego. Druga strona może jednak odstąpić od umowy, jeżeli częściowe wykonanie nie miałoby dla niej znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo zamierzony cel umowy, znany stronie dotkniętej niemożliwością.
Warto więc udokumentować nie tylko brakującą część, ale także zastosowanie pozostałej. Samo późniejsze rozczarowanie nie zastępuje ustalenia ustawowej przesłanki. Przy ocenie celu przydadzą się uzgodnienia pokazujące, do czego świadczenie miało służyć i co o tym wiedziała druga strona.
Nie pomijaj tego, co uzyskano zamiast rzeczy
Art. 475 § 2 wymaga wydania tego, co dłużnik uzyskał w zamian za rzecz będącą przedmiotem świadczenia albo jako naprawienie szkody, gdy rzecz została zbyta, utracona lub uszkodzona. Wygaśnięcie obowiązku wykonania pierwotnego świadczenia nie oznacza zatem, że można pominąć takie wpływy w analizie rozliczenia.
- Zachowaj dokumenty przeszkody i jej daty, w tym techniczny opis zdarzenia, jeżeli istnieje.
- Sprawdź klauzule rozkładu ryzyka, a nie tylko nagłówek o sile wyższej.
- Zestaw wykonane części, otrzymane wpłaty i uzyskane świadczenia zastępujące utraconą rzecz.
- Oddziel zwrot wzajemnego świadczenia od roszczenia o naprawienie szkody.
Jeśli przyczyna obciąża zobowiązanego, potrzebna jest inna ocena; zagadnienie szkody rozwija poradnik o odszkodowaniu za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Reguły omawiane tutaj zawierają przede wszystkim art. 472–475 i 495 Kodeksu cywilnego. Ocena rozliczeń po przeszkodzie w wykonaniu umowy wymaga pełnej umowy, dokumentów zdarzenia i informacji o tym, co strony już sobie przekazały.
