Czy rodzice mogą wybrać sąd innego państwa UE do sprawy o władzę rodzicielską

W sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej można w określonych warunkach uzgodnić jurysdykcję sądów innego państwa UE. Art. 10 rozporządzenia 2019/1111 wymaga jednak łącznie istotnego związku dziecka z tym państwem, zgody wszystkich wymaganych osób oraz zgodności wykonywania jurysdykcji z dobrem dziecka. Sam podpis rodziców albo wygoda prowadzenia sprawy w wybranym języku nie wystarczają.

Trzy warunki muszą wystąpić razem

Rozporządzenie jako ogólny punkt wyjścia wskazuje sądy państwa zwykłego pobytu dziecka w chwili wszczęcia postępowania, z przewidzianymi wyjątkami. Wybór z art. 10 ma własne warunki. Nie jest prostym przeniesieniem reguły wyboru sądu znanej z umów przedsiębiorców.

1. Istotny związek dziecka z państwem. Przepis wymienia w szczególności zwykły pobyt co najmniej jednego podmiotu odpowiedzialności rodzicielskiej, poprzedni zwykły pobyt dziecka lub jego obywatelstwo. Dokumenty powinny pozwolić wykazać rzeczywisty związek.
2. Wymagana zgoda. Warunek dotyczy stron oraz każdego innego podmiotu odpowiedzialności rodzicielskiej. Nie wolno z góry przyjąć, że w każdym układzie rodzinnym wystarczą podpisy dwóch osób nazywanych rodzicami.
3. Dobro dziecka. Sąd musi ocenić, czy wykonywanie przez niego jurysdykcji jest z nim zgodne. Uzgodnienie dorosłych nie wyłącza tej oceny.

Trzeba więc ustalić aktualny krąg osób odpowiedzialnych za dziecko i zakres ich praw, a nie tylko adres strony, która zamierza złożyć wniosek. Istotny związek również nie zastępuje dwóch pozostałych warunków.

Porozumienie przed wszczęciem albo wyraźne uznanie w toku

Art. 10 ust. 1 lit. b przewiduje dwa sposoby spełnienia warunku zgody. Pierwszy to dobrowolne porozumienie co do jurysdykcji najpóźniej w chwili wszczęcia postępowania. Drugi to wyraźne uznanie jurysdykcji w toku sprawy; sąd musi przy tym zapewnić, aby wszystkie strony zostały poinformowane o prawie odmowy jej uznania.

Porozumienie powinno być pisemne, opatrzone datą i podpisane przez zainteresowane strony albo wpisane do rejestru sądowego zgodnie z prawem i procedurą krajową. Równorzędny formie pisemnej jest elektroniczny przekaz pozwalający trwale zapisać porozumienie. Sama informacja, że rodzice kiedyś rozmawiali o prowadzeniu sprawy w danym kraju, nie dokumentuje wszystkich tych warunków.

Przepis odrębnie reguluje osoby, które przystąpiły w charakterze strony już po wszczęciu sprawy: mogą zgodzić się później, a w braku sprzeciwu ich zgodę uważa się za dorozumianą. Nie wolno rozciągać tej szczególnej reguły na ogólne założenie, że milczenie każdej wymaganej osoby od początku oznacza zgodę na dowolne forum.

Na jak długo działa wybór?

Jeśli strony nie postanowiły inaczej, jurysdykcja przyznana zgodnie z art. 10 ust. 1 ustaje, gdy od orzeczenia w tej sprawie nie przysługują już zwyczajne środki zaskarżenia albo gdy postępowanie zakończyło się z innej przyczyny. Nie należy zatem automatycznie przypisywać jednemu porozumieniu skutku dla każdej przyszłej sprawy o to samo dziecko.

Art. 10 ust. 4 nadaje wyłączny charakter jurysdykcji uznanej w toku postępowania według ust. 1 lit. b ppkt ii. To precyzyjny zakres: nie można bez analizy przypisać wyłączności każdej postaci zgody. Późniejsze wyjątkowe przekazanie sprawy sądowi innego państwa jest odrębnym mechanizmem, z własnymi ograniczeniami.

Przed podpisaniem sprawdź reżim i dokumenty

Rozporządzenie dotyczy odpowiedzialności rodzicielskiej, nie każdego rodzinnego roszczenia; ma własne wyłączenia, w tym alimenty i przysposobienie. Wybór sądu nie jest wyborem prawa właściwego. Trzeba również uwzględnić państwa uczestniczące — z udziału wyłączona jest Dania — oraz przepisy przejściowe dla spraw wszczętych przed 1 sierpnia 2022 r. Dla starszej sprawy nie należy automatycznie stosować obecnego art. 10.

Do oceny uzgodnienia sądu w sprawie dziecka przygotuj projekt porozumienia, daty wszczęcia, dokumenty dotyczące zwykłego pobytu i obywatelstwa oraz aktualne orzeczenia o odpowiedzialności rodzicielskiej. Pozwala to ocenić wszystkie wymagane warunki, zanim podpis zostanie potraktowany jako rozwiązanie całej kwestii jurysdykcji.

Podstawy: rozporządzenie 2019/1111, art. 1–2, 7–10, 12–13, 100 i 104–105; urzędowy tekst angielski, art. 10 i 12 oraz motyw 96.