Przejdź do treści 
W sprawie spadkowej objętej rozporządzeniem 650/2012 oświadczenie o odrzuceniu spadku można w określonych warunkach złożyć przed sądem państwa członkowskiego swojego zwykłego pobytu, choć sprawa spadkowa należy do sądu innego państwa. To dodatkowa możliwość przyjęcia oświadczenia z art. 13. Nie oznacza przeniesienia całej sprawy spadkowej ani zastąpienia wszystkich materialnych warunków odrzucenia prawem miejsca zamieszkania spadkobiercy.
Dwa sądy mogą pełnić różne role
Najpierw należy ustalić, czy sprawa podlega rozporządzeniu i czy chodzi o uczestniczące w nim państwa. Co do zasady dotyczy ono dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później. Starsza data wymaga odrębnej analizy.
Sąd mający jurysdykcję do orzekania o spadku i sąd przyjmujący oświadczenie nie muszą być tym samym sądem. Art. 13 daje dodatkową jurysdykcję sądom państwa zwykłego pobytu osoby składającej oświadczenie, gdy spełnione są warunki przewidziane w tym przepisie. Prawo właściwe dla dziedziczenia musi dopuszczać dane oświadczenie przed sądem, a prawo państwa jego przyjęcia musi przewidywać możliwość złożenia go przed sądem.
Nie należy utożsamiać zwykłego pobytu z samym obywatelstwem albo adresem posiadanej nieruchomości. W konkretnej sytuacji trzeba ustalić rzeczywistą podstawę jurysdykcji i właściwy organ przed wyborem sposobu działania.
Forma oświadczenia: dwie alternatywy z art. 28
Oświadczenie jest ważne pod względem formy, jeśli odpowiada wymaganiom prawa właściwego dla dziedziczenia albo prawa państwa zwykłego pobytu składającego. Przepis przewiduje alternatywy. Nie wymaga, aby w każdym przypadku spełnić równocześnie wszystkie wymagania formalne obu porządków prawnych.
W wyroku z 2 czerwca 2022 r., C-617/20, TSUE wyjaśnił znaczenie tej reguły dla oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przed sądem państwa zwykłego pobytu spadkobiercy. Zachowanie właściwych wymagań formy tego państwa pozwala uznać oświadczenie za formalnie ważne bez dodatkowego narzucania mu formy prawa właściwego dla dziedziczenia.
Nie wynika z tego, że każde pismo podpisane za granicą albo wiadomość wysłana rodzinie zastępuje oświadczenie przed właściwym organem. Trzeba wiedzieć, jaka czynność faktycznie została dokonana, przez kogo przyjęta i jak ją udokumentowano.
Ważność formy i informacja dla organu spadkowego to różne kwestie
Nie należy zakładać, że sąd przyjmujący oświadczenie zawsze sam przekaże je organowi rozpatrującemu spadek. Motyw 32 rozporządzenia i wyrok C-617/20 wymagają odróżnienia formalnej ważności od doprowadzenia do tego, aby właściwy organ dowiedział się o oświadczeniu.
Praktycznie trzeba uzyskać dokument potwierdzający czynność, ustalić sygnaturę i organ prowadzący sprawę spadkową oraz sposób przekazania informacji. Należy zachować dowody dokonania oświadczenia i korespondencji. Nie wolno jednak automatycznie traktować tej czynności informacyjnej jako wymogu ponownego złożenia tego samego oświadczenia w drugiej formie.
TSUE w punkcie 48 wyroku C-617/20 wyjaśnił, że brak podjęcia czynności informacyjnych w terminie przewidzianym przez prawo właściwe dla dziedziczenia nie pozwala sam przez się podważyć ważności oświadczenia. Organ spadkowy musi jednak dowiedzieć się o jego istnieniu, aby mógł je uwzględnić. Nie należy zatem utożsamiać spóźnionego przekazania informacji ze spóźnionym złożeniem samego oświadczenia.
Ocena terminowości i materialnych skutków wymaga ustalenia prawa właściwego dla spadku. Sama alternatywa formy z art. 28 nie jest uniwersalnym przedłużeniem terminu na odrzucenie.
Gdy potrzebne jest sądowe zatwierdzenie po niezachowaniu terminu
Przyjęcie zwykłego oświadczenia trzeba odróżnić od zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia go w terminie. W wyroku z 27 marca 2025 r., C-57/24, TSUE wskazał, że art. 13 nie przyznaje sądom państwa zwykłego pobytu spadkobiercy jurysdykcji do takiego zatwierdzenia. Nie można więc uzasadnić całego żądania wyłącznie wygodą złożenia dokumentów w tym państwie.
Odrębny problem opisuje materiał o odrzuceniu spadku po terminie i wadach oświadczenia. W sprawie transgranicznej przed zastosowaniem tej drogi trzeba dodatkowo rozstrzygnąć jurysdykcję i prawo właściwe.
Co ustalić przed wizytą w sądzie
- Datę śmierci oraz zwykły pobyt zmarłego i osoby składającej oświadczenie.
- Podstawę powołania do spadku i informacje pozwalające ustalić właściwe prawo.
- Czy wymagane jest samo przyjęcie oświadczenia, czy dodatkowe orzeczenie.
- Organ rozpatrujący spadek oraz sposób przekazania mu dokumentu czynności.
- Daty wcześniejszych działań i dokumenty potwierdzające ich dokonanie.
Do konsultacji o oświadczeniu w sprawie spadkowej przygotuj również posiadaną korespondencję z oboma organami. Pozwoli to oddzielić wybór sądu przyjmującego oświadczenie, jego formę oraz skutki wymagające odrębnej oceny.
Źródła: rozporządzenie 650/2012, art. 13, art. 21–23, art. 28 i art. 83–84 oraz motyw 32; wyrok TSUE C-617/20; wyrok TSUE C-57/24.
