Przejdź do treści 
Wniosek o wyłączenie sędziego powinien wskazywać konkretną podstawę ustawową albo okoliczność wywołującą uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Niekorzystne rozstrzygnięcie dowodowe czy sam brak zgody z poglądem prawnym sędziego nie wystarczają do zastąpienia właściwych środków procesowych żądaniem zmiany składu.
Podstawa z ustawy i wątpliwość co do bezstronności
Artykuł 48 KPC wymienia przypadki wyłączenia z mocy ustawy. Dotyczą m.in. określonych relacji sędziego ze stroną, jego własnego interesu oraz wskazanego w ustawie wcześniejszego udziału w sprawie. Dla konkretnego przypadku trzeba sprawdzić dokładny punkt i jego zakres; potoczne stwierdzenie „sędzia zna sprawę” jest zbyt ogólne.
Artykuł 49 przewiduje także wyłączenie na żądanie sędziego lub wniosek strony, gdy występuje okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności w tej sprawie. Nie chodzi o dowolne subiektywne poczucie, że sąd jest nieprzychylny. Potrzebne są opisane fakty i ich związek z oceną bezstronności.
Przedstawiony tu tryb dotyczy takich konkretnych okoliczności. Systemowe zagadnienia statusu i powołania sędziego wymagają odrębnej analizy i nie są rozstrzygane przez samą ogólną instrukcję z art. 49.
Jak uzasadnić i kiedy złożyć wniosek?
Według art. 50 wniosek składa się na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie prowadzącym sprawę, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia. Strona, która przystąpiła już do rozprawy, powinna ponadto uprawdopodobnić, że przyczyna dopiero później powstała albo stała się jej znana.
- Wskaż konkretnego sędziego ze składu rozpoznającego sprawę.
- Opisz zdarzenie lub relację, z której wywodzisz wątpliwość.
- Podaj, kiedy okoliczność powstała i kiedy się o niej dowiedziałeś.
- Przedstaw dokument lub inny materiał uprawdopodobniający podane fakty.
- Wyjaśnij ich znaczenie dla bezstronności w tej właśnie sprawie.
Przykład hipotetyczny: strona po rozprawie otrzymała dokument wskazujący konkretną relację sędziego z uczestnikiem sporu. Powinna przedstawić nie tylko sam dokument, ale również datę i okoliczności jego uzyskania. Ocena, czy relacja uzasadnia wyłączenie, należy do właściwego sądu.
Które wnioski są niedopuszczalne?
Artykuł 53¹ obejmuje m.in. wniosek oparty wyłącznie na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem o dowodach, ponowiony wobec tego samego sędziego z tymi samymi okolicznościami oraz dotyczący osoby spoza składu. Ustawa przewiduje pozostawienie takiego wniosku w aktach bez dalszych czynności i określony sposób zawiadomienia.
Nie należy też mylić wypowiedzi sędziego przy pouczaniu, nakłanianiu do ugody lub wyjaśnianiu czynności z automatycznym przejawem stronniczości — znaczenie ma art. 49 § 2. Zastrzeżenie dotyczące dowodu trzeba ocenić w jego właściwym trybie, a nie jedynie zmienić nazwę pisma na wniosek o wyłączenie.
Czy postępowanie zostaje zatrzymane?
Do rozstrzygnięcia wniosku sędzia może podejmować dalsze czynności, ale nie może zostać wydane orzeczenie lub zarządzenie kończące postępowanie w sprawie. Nie oznacza to automatycznego odwołania każdej czynności. Po uwzględnieniu wniosku art. 52 § 3 reguluje zniesienie postępowania w zakresie udziału sędziego po złożeniu wniosku, z wyjątkiem czynności niecierpiących zwłoki.
O wyłączeniu rozstrzyga sąd wskazany w art. 52, po uwzględnieniu reguł dotyczących wyjaśnienia sędziego. Na oddalenie wniosku przez sąd pierwszej instancji przysługuje zażalenie określone w art. 394¹a § 1 pkt 10. Dla drugiej instancji trzeba sprawdzić odrębny katalog art. 394². Właściwy termin i doręczenia wymagają oceny konkretnego postanowienia.
Chronologię, protokół, postanowienie i dokumenty dotyczące przyczyny można przedstawić podczas konsultacji o dalszych czynnościach w sprawie cywilnej. Celem analizy jest wybór uzasadnionego działania, a nie obietnica zmiany sędziego.
