Potrzebujący dziadkowie a spadek wnuka — kiedy istnieje szczególne roszczenie o utrzymanie?

Dziadkowie zmarłego mogą w określonych warunkach żądać środków utrzymania od spadkobiercy, nawet gdy nie otrzymują udziału w spadku. Nie wystarcza samo pokrewieństwo. Art. 938 i 966 KC wiążą to szczególne roszczenie z niedostatkiem, brakiem możliwości otrzymania utrzymania od ustawowo zobowiązanych oraz sytuacją osoby, do której kierowane jest żądanie.

Najpierw źródło utrzymania, a nie rachunek zachowku

Art. 938 dotyczy dziadków spadkodawcy, którzy znajdują się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków utrzymania od osób obciążonych wobec nich ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. Żądanie kieruje się do spadkobiercy, na którym taki obowiązek nie ciąży. Nie można więc wybrać dowolnego dziedziczącego krewnego tylko dlatego, że otrzymał wartościowy majątek.

Przy dziedziczeniu testamentowym art. 966 przewiduje odpowiednią szczególną sytuację: spadek przypadł na mocy testamentu osobie nieobciążonej alimentacją wobec dziadków, a oni są w niedostatku i nie mogą otrzymać utrzymania od ustawowo zobowiązanych. W obu wariantach trzeba ustalić rzeczywistą możliwość uzyskania należnego wsparcia, nie tylko sporządzić listę osób w rodzinie.

To nie jest zachowek przysługujący dziadkom z samego pokrewieństwa. Katalog uprawnionych w art. 991 KC jest odrębny. Również zwykła sprawa alimentacyjna przeciw ustawowo zobowiązanemu ma inną podstawę niż omawiane żądanie wobec nieobciążonego takim obowiązkiem spadkobiercy.

Jak ocenić zakres żądania

Ustawa odnosi środki utrzymania do potrzeb dziadków i do wartości udziału spadkowego zobowiązanego. Nie ustanawia jednak w tych przepisach jednej miesięcznej stawki dla wszystkich. Sam wysoki rachunek za leczenie lub sama wartość domu w spadku nie rozstrzygają wysokości świadczenia bez oceny pozostałych przesłanek.

Spadkobierca może także zadośćuczynić roszczeniu, płacąc sumę pieniężną odpowiadającą jednej czwartej wartości swojego udziału spadkowego. Jest to ustawowo przewidziany sposób zaspokojenia po jego stronie. Nie oznacza, że dziadek automatycznie dziedziczy jedną czwartą spadku albo może bez analizy żądać dokładnie jednej czwartej każdej odziedziczonej rzeczy.

Co przygotować po obu stronach

• Dokumenty pokazujące dochody, posiadane środki i uzasadnione potrzeby osoby żądającej utrzymania.
• Informacje o należnym wsparciu od ustawowo zobowiązanych, rzeczywiście otrzymywanych świadczeniach i przeszkodach w ich uzyskaniu.
• Dokumenty dotyczące dziedziczenia, osoby adresata żądania i wartości jego udziału.
• Opis tego, czego konkretnie żąda się od spadkobiercy, oraz dotychczasową korespondencję.

To przygotowanie praktyczne, a nie zamknięty ustawowy wykaz załączników. Spadkobierca otrzymujący pismo powinien oddzielić spór o potrzebę wsparcia od kwestii własnego udziału i prawnej podstawy obowiązku. Samo uznanie, że „nie był to mój obowiązek alimentacyjny”, nie wyczerpuje odpowiedzi na roszczenie właśnie oparte na art. 938 lub 966.

Przy analizie szczególnego żądania związanego ze spadkiem należy zatem sprawdzić wszystkie te elementy łącznie, bez obietnicy stałej kwoty. Podstawa: KC, art. 6, 938, 966 i 991.