Przejdź do treści 
Pozorna umowa wymaga czegoś więcej niż późniejszego twierdzenia jednej strony, że „nie traktowała podpisu poważnie”. Art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje nieważność oświadczenia złożonego drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Trzeba więc ustalić wspólne uzgodnienie stworzenia takiego pozoru. Jeżeli ukryto pod nim inną czynność, jej ważność ocenia się odrębnie według właściwych jej wymagań.
Co strony miały wspólnie uzgodnić
Najpierw porównaj dokument z tym, co obie strony rzeczywiście zamierzały. Samo nieujawnione zastrzeżenie jednej osoby nie wystarcza do spełnienia warunku zgody drugiej strony na pozorność. Podobnie późniejszy konflikt, niewykonanie obowiązku lub brak spodziewanej korzyści nie dowodzą same przez się, że przy zawieraniu umowy wspólnie postanowiono tylko stworzyć jej pozór.
Art. 65 KC nakazuje przy umowach badać zgodny zamiar i cel, a nie ograniczać się do dosłownego brzmienia. Nie oznacza to jednak, że dokument można dowolnie przepisać na podstawie obecnie wygodnej wersji zdarzeń. Potrzebne są okoliczności odnoszące się do rzeczywistych uzgodnień stron.
Dwie sytuacje wymagające innej analizy
| Ustalenie | Dalsze pytanie |
|---|---|
| Strony stworzyły wyłącznie pozór czynności | Czy wykazano złożenie oświadczenia za zgodą drugiej strony dla pozoru? |
| Pod pozorem ukryły inną czynność | Jaką czynność rzeczywiście uzgodniły i czy spełnia ona właściwe wymagania? |
Nieważność pozornego oświadczenia nie daje automatycznej ważności temu, co strony chciały ukryć. Druga część art. 83 § 1 wymaga osobnej oceny. Znaczenie mogą mieć przedmiot, treść i forma właściwe czynności rzeczywiście zamierzonej. Sama zmiana jej nazwy w wyjaśnieniach nie uzupełnia brakujących wymagań.
Co pokazuje wykonanie i przepływ pieniędzy
Zachowaj pełne wersje dokumentów, korespondencję poprzedzającą podpis, rozliczenia i informacje o tym, jak strony postępowały z przedmiotem umowy. Sprawdź, czy przelew odpowiadał opisanej cenie, innej należności czy odmiennemu uzgodnieniu. Jedna płatność albo sam jej brak nie powinny być traktowane jako automatyczny dowód całej konstrukcji.
Przykład hipotetyczny: obie strony podpisały dokument nazwany sprzedażą, a później jedna z nich twierdzi, że od początku uzgodniono inne rozporządzenie. Trzeba wyjaśnić, czy druga strona zgodziła się na stworzenie pozoru oraz co konkretnie miało być pod nim ukryte. Dopiero wtedy można stosować reguły właściwe tej rzeczywistej czynności.
Przygotowując stanowisko, oddziel obserwowane fakty od wniosków. Art. 6 KC wymaga wykazania faktów przez osobę wywodzącą z nich skutki prawne. Określenie dokumentu jako „fikcyjnego” bez opisania uzgodnienia i materiału na jego potwierdzenie nie zastępuje tej pracy.
Odrębnie sprawdź pozycję osoby trzeciej
Art. 83 § 2 chroni w określonym zakresie skuteczność odpłatnej czynności dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia, jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia nabywa prawo albo zostaje zwolniona od obowiązku. Wyjątek dotyczy działania tej osoby w złej wierze. Nie jest to więc zasada, że każda późniejsza czynność z udziałem innego podmiotu staje się skuteczna.
Jeżeli przedmiot umowy trafił dalej, przedstaw całą sekwencję czynności, ich odpłatność i dostępne informacje o wiedzy osoby trzeciej. Spór między pierwotnymi stronami nie powinien przesłonić tego odrębnego ustawowego pytania.
Podstawę stanowią art. 6, 65 i 83 Kodeksu cywilnego. Analiza pozornej umowy i czynności ukrytej wymaga zestawienia ujawnionego dokumentu z rzeczywistymi uzgodnieniami oraz dalszymi rozporządzeniami.
