Jak ustalić prawo właściwe dla majątku małżonków związanych z różnymi państwami?

Przy małżonkach związanych z kilkoma państwami trzeba najpierw wskazać prawo właściwe, a dopiero potem ustalać, które przedmioty są wspólne i jak je rozliczyć. Polski sąd nie zawsze stosuje polski KRO. Również miejsce ślubu, język aktu notarialnego czy obywatelstwo tylko jednej osoby nie wybierają samodzielnie całego reżimu majątkowego.

Przygotuj chronologię powiązań

Zapisz datę małżeństwa, obywatelstwa każdej osoby i ich zmiany, rzeczywiste miejsca zamieszkania oraz zwykłego pobytu. Dodaj daty nabycia ważnych składników i zawarcia umów majątkowych. Osobno wskaż ewentualne oświadczenie o wyborze prawa. Chronologia jest potrzebna, ponieważ obecne powiązania nie muszą odpowiadać sytuacji z chwili zakupu mieszkania lub zawarcia umowy.

Najpierw sprawdza się, czy sprawę obejmuje umowa międzynarodowa. To nie jest czynność zastępowana przez ogólne powołanie „prawa unijnego”. Polska nie uczestniczy w rozporządzeniu 2016/1103. Jeżeli sprawę prowadzi sąd innego państwa, jego normy kolizyjne mogą prowadzić inną drogą niż polska ustawa. Poniższa kolejność dotyczy stosowania polskiego Prawa prywatnego międzynarodowego, gdy właściwa umowa nie nakazuje innego rozwiązania.

Gdy nie ma skutecznego wyboru prawa

Art. 51 PPM poddaje stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami ich każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu. Dopiero przy braku takiego prawa przechodzi się do kolejnych łączników: prawa państwa wspólnego miejsca zamieszkania, a gdy go nie ma — wspólnego miejsca zwykłego pobytu. Jeżeli również ta podstawa odpada, właściwe jest prawo państwa, z którym małżonkowie są w inny sposób wspólnie najściślej związani.

Nie wybiera się więc dowolnego spośród tych kryteriów. Gdy małżonkowie mają wspólne obywatelstwo, sam fakt mieszkania w innym państwie nie pozwala pominąć pierwszego stopnia testu. Przy kilku obywatelstwach trzeba uwzględnić art. 2 ust. 3 PPM: do spełnienia warunku wspólnego obywatelstwa wystarczy, że prawo danego państwa uznaje obie osoby za swoich obywateli. Nie można wykluczyć tej podstawy tylko dlatego, że jedna osoba ma także polskie obywatelstwo. Od tego testu odróżnia się ustalenie indywidualnego prawa ojczystego z art. 2 ust. 1–2: regułę dotyczącą obywatela polskiego oraz najściślejszego związku cudzoziemca mającego kilka obywatelstw.

Co zmienia wybór prawa lub intercyza

Art. 52 pozwala poddać stosunki majątkowe prawu ojczystemu jednego z małżonków albo prawu państwa, w którym jeden z nich ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Możliwość obejmuje także osoby dopiero zamierzające zawrzeć małżeństwo. Nie jest to uprawnienie do wskazania dowolnego państwa, z którym żadna osoba nie ma wymaganego związku.

Umowa majątkowa podlega prawu wybranemu zgodnie z tymi zasadami, a przy braku wyboru — prawu właściwemu w chwili jej zawarcia. Dla samego wyboru prawa art. 52 ust. 3 wymaga formy przewidzianej dla majątkowych umów małżeńskich przez prawo wybrane albo prawo państwa, w którym dokonano wyboru. Nie należy utożsamiać tej reguły z automatycznym rozstrzygnięciem formy każdej intercyzy. Ocena wymaga pełnej umowy i odróżnienia wyboru prawa od treści oraz formy właściwej czynności majątkowej. Późniejszy wybór prawa nie może naruszać praw osób trzecich, co wynika z art. 4 PPM.

Dlaczego wierzyciel i nieruchomość wymagają dodatkowego sprawdzenia

Art. 53 zawiera szczególną regułę dotyczącą odpowiedzialności wobec osoby trzeciej, gdy małżonek i wierzyciel mają w chwili powstania zobowiązania zwykły pobyt w tym samym państwie. Reguła i jej wyjątki uwzględniają między innymi wiedzę wierzyciela o charakterze i treści ustroju oraz wymagania rejestracyjne. Samo wskazanie prawa małżeńskiego nie kończy więc analizy skutku wobec konkretnego kontrahenta.

Trzeba również odróżnić ustrój małżeński od rzeczowego skutku nabycia nieruchomości. Art. 41 PPM wiąże własność i inne prawa rzeczowe z prawem miejsca położenia ich przedmiotu. Nie należy bez sprawdzenia zakładać, że nazwanie pieniędzy wspólnymi przesądza każdy skutek wpisu własności za granicą.

Przykładem odmiennej podstawy jest art. 25 umowy polsko-ukraińskiej. Reguluje on stosunki małżonków przez obywatelstwo i miejsce zamieszkania w określonych w nim wariantach, a dla mienia nieruchomego wskazuje prawo i sądy miejsca jego położenia. Dlatego najpierw sprawdza się zakres umowy, a nie dopasowuje sytuację do ulubionego przepisu PPM.

Rezultatem przygotowania powinna być wskazana podstawa prawna, uzasadnienie zastosowania jej do konkretnych dat oraz lista kwestii wymagających ustalenia treści obcego prawa. To użyteczny punkt wyjścia do rozliczenia majątku małżonków. Wybór sądu jest kolejnym, odrębnym zadaniem.

Przepisy i źródła

PPM — art. 1–4, 41, 51–53 i 67; umowa polsko-ukraińska — art. 25; Konstytucja — art. 91; decyzja 2016/954, rozporządzenie 2016/1103 — art. 1, 62, 69–70 i Komisja Europejska — państwa uczestniczące.