Czy polski sąd może rozpoznać podział majątku wspólnego z elementem zagranicznym?

Polski sąd może mieć jurysdykcję do podziału majątku mimo zamieszkiwania małżonków za granicą. Trzeba jednak wskazać konkretną podstawę. Sam fakt przeprowadzenia rozwodu w Polsce ani przekonanie, że polskie przepisy są korzystniejsze, nie zastępują testu jurysdykcji sprawy majątkowej.

Najpierw umowa międzynarodowa, potem właściwy test krajowy

Ustal państwa związane ze sprawą i sprawdź obowiązującą umowę oraz rodzaj objętych nią spraw. Polska nie uczestniczy w rozporządzeniu 2016/1103. Nie należy zatem automatycznie przenosić do polskiego postępowania jego zasad tylko dlatego, że jedno z małżonków mieszka w państwie uczestniczącym.

Umowa może łączyć właściwość sądu z obywatelstwem, miejscem zamieszkania lub położeniem rzeczy. Na przykład art. 25 umowy polsko-ukraińskiej przewiduje różne warianty dla wspólnego i różnego obywatelstwa małżonków, a w odniesieniu do mienia nieruchomego wskazuje prawo i sądy miejsca położenia. Ta szczególna podstawa wymaga sprawdzenia przed krajowym schematem.

Dwie grupy łączników z art. 1106² KPC

Jeżeli stosuje się KPC, art. 1106² § 1 wiąże sprawy małżeńskie między innymi z polskim obywatelstwem jednego z małżonków albo z miejscem zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce małżonka będącego cudzoziemcem. Przy podziale sprawdza się więc rzeczywisty status osób i ich powiązania, a nie wyłącznie adres zapisany wiele lat wcześniej w akcie małżeństwa.

Paragraf 2 dodaje podstawę właściwą właśnie podziałowi po ustaniu wspólności: jurysdykcja krajowa istnieje także wtedy, gdy majątek wspólny albo jego znaczna część znajduje się w Polsce. Nie ma tu ustawowego uniwersalnego procentu pozwalającego zastąpić ocenę majątku jednym progiem. Potrzebny jest wykaz składników, ich położenia i znaczenia dla całości. Sam rachunek bankowy o niewielkiej wartości nie powinien być bez dalszej analizy przedstawiany jako „znaczna część”.

Czy zgodne stanowisko małżonków wystarcza

Art. 1110¹ odsyła przy podziale do odpowiedniego stosowania art. 1104–1105¹. Znaczenie może mieć więc umowa jurysdykcyjna, a w ustawowych warunkach także wdanie się w spór co do istoty bez podniesienia zarzutu braku jurysdykcji. Trzeba sprawdzić zakres stosunku prawnego objętego umową, wymaganą formę, jej skuteczność i ograniczenia. Sama luźna zgoda na „załatwienie spraw w Polsce” nie rozstrzyga wszystkich tych elementów.

Porozumienie nie pozwala wyłączyć jurysdykcji polskiej tam, gdzie jest ona wyłączna. Brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod uwagę z urzędu w każdym stanie sprawy; skutki określa art. 1099. Nie warto zatem przemilczać obcego postępowania lub umowy w nadziei, że sąd nie zapyta o ten problem.

Nieruchomości trzeba sprawdzić osobno

Art. 1110² ustanawia wyłączną polską jurysdykcję w postępowaniu nieprocesowym w zakresie praw rzeczowych lub posiadania nieruchomości położonej w Polsce. Nie wynika stąd prosta, lustrzana reguła rozstrzygająca każdą nieruchomość za granicą. Dla niej należy zbadać właściwą umowę, charakter żądania i możliwość wywołania zamierzonego skutku w państwie położenia.

Odróżnij też przyznanie własności zagranicznego domu od rozliczenia pieniędzy wydanych na jego zakup. W sprawie III CZP 15/22 pytanie o nieruchomość w Wielkiej Brytanii zakończyło się odmową podjęcia uchwały. Uzasadnienie wskazuje na potrzebę sprecyzowania rzeczywistego problemu i ustaleń; nie jest pozytywną uchwałą gwarantującą jurysdykcję dla każdego takiego domu.

Co przygotować przed wyborem państwa

• Dowód ustania wspólności i informacje o obywatelstwach oraz rzeczywistych miejscach zamieszkania i zwykłego pobytu.
• Wykaz majątku z dokumentami położenia, tytułów nabycia i przybliżonych wartości.
• Pełne umowy dotyczące prawa właściwego lub jurysdykcji, wraz z datami i zmianami.
• Informację o zagranicznych sprawach i już wydanych orzeczeniach, z datami ich wszczęcia oraz rozstrzygnięcia.

Dopiero po ustaleniu jurysdykcji wybiera się właściwy miejscowo sąd polski. Art. 566 KPC wskazuje sąd miejsca położenia majątku, a gdy wspólność ustała przez śmierć małżonka — sąd spadku. Kwestie organizacji i zakresu pomocy przy podziale majątku warto ustalić na podstawie tych dokumentów.

Podstawy

KPC — art. 566, 1097–1099, 1104–1105¹, 1106² i 1110¹–1110²; umowa polsko-ukraińska — art. 25 i 32; Konstytucja — art. 91; decyzja 2016/954, rozporządzenie 2016/1103 — art. 1, 62, 69–70, informacja Komisji; pełne postanowienie III CZP 15/22.