Powołany w testamencie nie chce lub nie może dziedziczyć: komu przypadnie jego udział?

Gdy osoba powołana w testamencie nie chce lub nie może dziedziczyć, jej udział nie zawsze przechodzi na najbliższego krewnego ani na pozostałych w równych częściach. Najpierw trzeba przeczytać testament pod kątem zastępcy i odmiennej woli spadkodawcy, następnie zbadać przyrost, a w odpowiednim zakresie dziedziczenie ustawowe. Znaczenie mogą mieć również obowiązki związane z przejmowanym udziałem.

Najpierw ustal, co stało się z pierwszym powołaniem

Otwierający spadek moment śmierci spadkodawcy wyznacza ocenę powołania. Inna jest sytuacja osoby, która nie mogła lub nie chciała wejść do tego spadku, a inna takiej, która przeżyła spadkodawcę, a potem sama zmarła. W drugim układzie nie można uznać udziału za wakujący tylko z powodu późniejszego zgonu.

Jeżeli zmarły spadkobierca nie zdążył złożyć oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu, właściwy jest osobny problem transmisji. Do niniejszej analizy potrzebne są natomiast testament, daty zdarzeń oraz ustalona podstawa, dla której pierwsze powołanie nie dochodzi do skutku.

Trzy kolejne pytania o udział

1. Czy wskazano zastępcę? Art. 963 KC pozwala powołać spadkobiercę testamentowego na wypadek, gdyby inna osoba powołana z ustawy lub testamentu nie chciała albo nie mogła być spadkobiercą. Treść i zakres takiego wskazania trzeba odczytać z całego dokumentu.
2. Czy działa przyrost? Gdy powołano kilku spadkobierców testamentowych, art. 965 przewiduje w braku odmiennej woli spadkodawcy przejście niewchodzącego udziału na pozostałych testamentowych w proporcji do ich udziałów.
3. Czy dana część podlega dziedziczeniu ustawowemu? Art. 926 § 2–3 określa tę granicę, z zastrzeżeniem ustawowych wyjątków. Nie wystarcza sam wniosek, że „testament nadal istnieje”, aby wyłączyć ustawę co do każdej części.

Przykład hipotetyczny: testament powołuje A do połowy, a B i C po jednej czwartej. Gdy A nie chce lub nie może dziedziczyć, brak zastępcy i odmiennej woli pozwala przy zastosowaniu art. 965 rozdzielić jego połowę między B i C w proporcji ich równych udziałów. Każdy uzyska wtedy łącznie połowę. Ten rachunek wymaga właśnie tych założeń; nie wolno go stosować do każdego testamentu z trzema nazwiskami.

Przejęty udział może wiązać się z obowiązkami

Art. 967 KC reguluje wykonanie zapisów zwykłych, poleceń i innych rozrządzeń obciążających osobę, której udział ostatecznie przypada innemu spadkobiercy. W braku odmiennej woli obowiązek może dotyczyć spadkobiercy ustawowego, podstawionego oraz korzystającego z przyrostu. Odczytanie samej części ułamkowej nie wystarcza więc do oceny całego skutku.

Jeżeli testament nakazuje pierwszemu nabywcy zachować spadek dla dalszej osoby, trzeba wcześniej zakwalifikować klauzulę z art. 964 KC. To odrębny problem, którego nie rozstrzyga samo słowo „zastępca”.

Przed ustaleniem dalszego dziedziczenia przygotuj jedną tabelę: powołana osoba, przeznaczony udział, wskazany zastępca, przyczyna niewchodzenia i związane rozrządzenia. Taka sekwencja pomaga uniknąć kilku konkurencyjnych rachunków opartych na niepełnym testamencie. Podstawa: KC, art. 924–927, 948, 963, 965, 967 i 1017.