Przejdź do treści 
Postanowienie, że spadkobierca ma zachować otrzymany spadek i po swojej śmierci pozostawić go wskazanej osobie, nie działa wprost jako rozporządzenie kolejnym spadkiem. Art. 964 KC nadaje takiej klauzuli ograniczony skutek: wskazana dalsza osoba jest co do zasady zastępcą na wypadek, gdyby pierwszy powołany nie chciał lub nie mógł dziedziczyć. W szczególnej sytuacji nieważne może być samo powołanie pierwszego spadkobiercy.
Dwa kolejne spadki to dwa odrębne zdarzenia
Wyobraźmy sobie hipotetyczny testament: „mój majątek otrzyma A, ma go zachować i pozostawić B”. Zamysł autora może obejmować sukcesję po nim, a następnie po A. Ustawa nie pozwala jednak przyjąć bez dalszej oceny, że taka klauzula automatycznie zapewni B ten sam majątek po śmierci A. Spadek otwiera się z chwilą śmierci konkretnej osoby; trzeba odróżnić powołanie do pierwszego spadku od późniejszego dziedziczenia po jego nabywcy.
Najpierw odczytuje się cały testament i istotne okoliczności według art. 948 KC. Sam rodzinny opis „ma być na dwa pokolenia” nie ustala jeszcze kwalifikacji rozrządzenia. Trzeba zidentyfikować, czy chodzi rzeczywiście o zachowanie nabytego spadku i pozostawienie go innej osobie, a nie o inne, odrębnie oceniane postanowienie.
Ustawowa konwersja na zwykłego zastępcę
Art. 964 odwołuje skutek takiego zastrzeżenia do sytuacji, w której pierwszy spadkobierca nie chce lub nie może być spadkobiercą. Nie jest to żądanie, aby B czekał na śmierć A, który skutecznie odziedziczył majątek. Zwykłe podstawienie z art. 963 polega właśnie na wskazaniu zastępcy dla niewchodzącego spadkobiercy ustawowego lub testamentowego.
Dlatego pytania „czy pierwszy nabył spadek?” i „czy wskazano skutecznego zastępcę?” wymagają osobnych odpowiedzi. Pełną kolejność dalszej oceny udziału, w tym możliwy przyrost, przedstawia materiał o powołanym, który nie chce lub nie może dziedziczyć. Nie należy powtarzać tej analizy, zakładając z góry, że samo wymienienie B zapewnia mu nabycie.
Gdy ograniczenie było warunkiem samego powołania
Drugie zdanie art. 964 przewiduje istotny wyjątek. Jeżeli z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez takiego ograniczenia spadkobierca nie byłby powołany, jego powołanie jest nieważne. Nie wystarczy zatem wykreślić niewygodne zdanie i uznać A za bezwarunkowego spadkobiercę. Nie można też automatycznie uznać nieważności całego dokumentu lub przejścia całości na B.
Do analizy przygotuj pełny tekst wszystkich rozrządzeń, a nie tylko końcówkę o następnej osobie, oraz informacje pozwalające odtworzyć znaczenie ograniczenia dla autora. Jeżeli pierwszy spadkobierca zmarł już po otwarciu spadku, przed złożeniem oświadczenia, może pojawić się odrębny problem transmisji i dwóch sukcesji; nie zastępuje go art. 964.
Analiza klauzuli testamentowej powinna rozpocząć się od tej kwalifikacji. Dopiero potem można ustalać dalszy krąg osób i potrzebne działania w konkretnej sprawie. Podstawa: KC, art. 924–927, 948, 963–965 i 1017.
