Testament pisemny sporządzony za granicą: według jakich reguł ocenić jego formę?

Pisemnego testamentu sporządzonego za granicą nie należy odrzucać tylko dlatego, że nie odpowiada jednej polskiej formie. Konwencja haska z 5 października 1961 r. przewiduje alternatywne powiązania pozwalające ocenić jego ważność formalną. Trzeba odtworzyć miejsce sporządzenia oraz obywatelstwo, miejsce zamieszkania i zwykły pobyt we właściwych chwilach. Odrębnie bada się treść rozrządzenia i materialną zdolność testatora.

Dlaczego punktem wyjścia jest konwencja

Art. 75 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012 zachowuje stosowanie konwencji haskiej przez państwa będące jej stronami, zamiast art. 27 rozporządzenia w odniesieniu do formalnej ważności testamentów i testamentów wspólnych. Polska jest stroną konwencji; weszła ona w stosunku do Polski w życie 2 listopada 1969 r. Nie należy więc zaczynać od założenia, że każdy dokument trzeba po prostu dopasować do art. 949 KC.

Konwencja wiąże swój zakres czasowy ze śmiercią testatora po wejściu w życie. Polska zgłosiła zastrzeżenie z art. 12 dotyczące klauzul niemających według jej prawa charakteru spadkowego, a nie zastrzeżenie z art. 13 ograniczające stosowanie wyłącznie do testamentów sporządzonych po wejściu konwencji w życie. Przy bardzo dawnym dokumencie trzeba zatem oddzielić datę testamentu od daty śmierci, zamiast wyciągać wniosek tylko z wieku pisma.

Jedna właściwa forma może wystarczyć

Art. 1 przewiduje ważność pod względem formy, jeżeli odpowiada ona prawu wewnętrznemu któregokolwiek z wymienionych powiązań. Są nimi:

• miejsce, w którym testator dokonał rozporządzenia;
• państwo obywatelstwa — w chwili rozporządzenia albo śmierci;
• miejsce zamieszkania — w jednej z tych dwóch chwil;
• miejsce zwykłego pobytu — również w chwili rozporządzenia albo śmierci;
• w odniesieniu do nieruchomości — miejsce jej położenia.

Nie jest to obowiązek łącznego spełnienia form wszystkich tych praw. Trzeba jednak wykazać rzeczywisty łącznik i wymagania konkretnego prawa. Meldunek, obywatelstwo i zwykły pobyt nie są zamiennymi pojęciami. Konwencja osobno określa, według jakiego prawa ustalać miejsce zamieszkania oraz jak postąpić, gdy prawo państwa obywatelstwa nie stanowi jednego jednolitego systemu.

Jeżeli badane jest prawo polskie, jego własne wymagania nadal trzeba rzeczywiście spełnić. Nie oznacza to jednak, że niespełnienie jednego z nich zamyka pozostałe konwencyjne drogi. Krajową ocenę własnoręcznego dokumentu opisuje materiał o testamencie własnoręcznym.

Odwołanie i świadkowie wymagają osobnej uwagi

Art. 2 stosuje reguły formy również do odwołania wcześniejszego rozrządzenia. Dodatkowo odwołanie jest formalnie ważne, jeżeli odpowiada jednemu z praw, według którego wcześniejsze rozrządzenie było formalnie ważne na podstawie art. 1. Dlatego zachowaj oba dokumenty oraz dane o ich sporządzeniu. Porównanie wyłącznie ostatniej kartki może pominąć właściwy łącznik.

Art. 5 zalicza do formy także wskazane ograniczenia dopuszczalnych form ze względu na wiek, obywatelstwo lub inne przymioty testatora oraz kwalifikacje wymaganych świadków. Nie należy jednak utożsamiać tego z rozstrzygnięciem wszystkich zagadnień materialnej zdolności, swobody woli i dopuszczalności rozrządzenia. W systemie rozporządzenia ich odrębnej kwalifikacji służą m.in. art. 24–26.

Forma nie przesądza całej skuteczności

Konwencja obejmuje również formalną ocenę rozrządzeń kilku osób w jednym dokumencie. Nie oznacza to automatycznego potwierdzenia materialnej dopuszczalności każdego testamentu wspólnego. Gdy właściwe jest polskie prawo materialne, trzeba odrębnie uwzględnić art. 942 KC. Nie wolno też przenieść tego krajowego zakazu na każdy zagraniczny testament bez zbadania prawa właściwego.

Stosowanie konwencji nie wymaga wzajemności i może prowadzić do prawa państwa niebędącego jej stroną. Odmowa zastosowania wskazanego prawa z uwagi na porządek publiczny wymaga oczywistej sprzeczności; sama odmienność formy nie jest takim testem. Tłumaczenie dokumentu nie zmienia natomiast sposobu, w jaki testator rzeczywiście złożył oświadczenie.

Do analizy zagranicznego testamentu przygotuj oryginały, informacje o miejscu i datach sporządzenia, obywatelstwach, zamieszkaniu i zwykłym pobycie oraz ewentualnym odwołaniu. Źródła: konwencja haska, art. 1–8 i 12–13, urzędowy status uczestnictwa oraz rozporządzenie nr 650/2012, art. 24–27, 75 i 83.