Wspólne środki wniesiono do spółki cywilnej jednego małżonka: jakie prawo rozlicza się przy podziale?

Jeżeli wspólne pieniądze sfinansowały wkład do spółki cywilnej, której wspólnikiem jest tylko jeden małżonek, w podziale trzeba najpierw prawidłowo nazwać rozliczane prawo. Majątek wspólników i majątek małżonków tworzą odrębne wspólności. Wspólne finansowanie nie daje drugiemu małżonkowi automatycznie połowy każdego pojazdu, urządzenia lub rachunku wykorzystywanego przez spółkę.

Dlaczego nie dzieli się bezpośrednio aktywów wspólników

W spółce cywilnej wspólnicy są związani szczególną wspólnością łączną. Art. 863 KC nie pozwala wspólnikowi rozporządzać udziałem w tym majątku ani w jego poszczególnych składnikach i zakazuje żądania jego podziału podczas trwania spółki. Podział majątku małżeńskiego nie omija tej konstrukcji.

Równocześnie art. 33 pkt 3 KRO zalicza do majątku osobistego prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Trzeba odróżnić te prawa od wierzytelności związanej ze sfinansowaniem wkładu ze środków wspólnych. Samo stwierdzenie, że małżonek „prowadzi firmę”, nie wyjaśnia jeszcze, które z tych praw podlega rozliczeniu.

Co pozostaje w majątku małżonków

W uchwale III CZP 9/08 Sąd Najwyższy wskazał wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto wkład jednego małżonka do spółki cywilnej, jako element majątku wspólnego. Sprawa obejmowała późniejsze przekształcenie spółki w jawną. Uzasadnienie jest ważne również dlatego, że pokazuje konieczność zachowania ciągłości rozliczenia po zmianie formy prowadzenia działalności.

Postanowienie III CSK 274/09 wyjaśnia, że środki nie muszą przejść do osobistego majątku wspólnika w prosty sposób: zasilają odrębny majątek objęty wspólnością wspólników. Do rozliczenia stosuje się analogicznie art. 45 KRO. Prawidłowe żądanie powinno więc opisywać finansowanie wkładu i wynikającą z niego wierzytelność, zamiast sztucznie przypisywać małżonkowi połowę własności firmowych rzeczy.

Wycena nie zawsze równa się dawnej kwocie przelewu

Oba orzeczenia kierują uwagę na wartość uprawnienia, jakie wiązałoby się z hipotetycznym wystąpieniem wspólnika. Dla spółki cywilnej art. 871 KC rozdziela rozliczenie wkładu i odpowiedniej części pozostałego majątku. Przy spółce przekształconej trzeba uwzględnić właściwą dla niej konstrukcję rozliczenia. Nie wystarczy mechanicznie przepisać dzisiejszą wartość wszystkich aktywów z księgowości.

Wskazany w tych sprawach punkt odniesienia obejmuje stan z chwili ustania wspólności małżeńskiej i ceny rozliczenia. Hipotetyczne rozliczenie nie jest nakazem rzeczywistego wystąpienia ze spółki. Jego zadaniem jest prawidłowa wycena istniejącej wierzytelności. Dokumenty późniejszej działalności trzeba odróżnić od dowodów odtwarzających historyczny stan podlegający wycenie.

Nie można jednocześnie rozliczyć tej samej wartości jako wkładu oraz drugi raz jako rzekomego udziału małżonków w tych samych aktywach spółki. III CSK 274/09 wyraźnie zwraca uwagę na taki błąd. Rachunek powinien pokazywać, jakie jedno prawo wyceniono i z jakich elementów składa się wynik.

Dokumenty, które pozwalają postawić właściwe żądanie

• Umowa spółki i zmiany określające wspólników, wkłady i udział w zyskach.
• Potwierdzenia wpłat i pochodzenia środków z majątku wspólnego.
• Dokumenty przekształcenia lub innych zmian formy prowadzenia działalności.
• Materiały pozwalające odtworzyć stan majątku i zobowiązań spółki na właściwy dzień.
• Dokument ustania wspólności małżeńskiej oraz opis dotychczas dokonanych rozliczeń.

Pełna wycena wymaga właściwych danych; organizację tego materiału przedstawia poradnik o przedsiębiorstwie i prawach udziałowych przy podziale majątku. Nie zastępuje on jednak kwalifikacji wierzytelności wynikającej z finansowania wkładu. Trzeba też pamiętać, że w III CSK 274/09 wspólność ustała w 1997 r. i sąd odnosił się do dawnych przepisów; przy swojej sprawie należy osobno ustalić właściwy reżim przejściowy.

Przed rozliczeniem majątku małżonków warto więc zacząć od jednej mapy przepływu: środki wspólne, wkład, ewentualna zmiana spółki i prawo pozostałe do rozliczenia. Dopiero potem ustala się kwotę.

Źródła

KC — art. 860 § 1–2, 861–863 i 871; KRO — art. 33 pkt 3, 45–46; nowela z 2004 r. — art. 5 ust. 5 pkt 3; pełne orzeczenia III CZP 9/08 i III CSK 274/09.