Dawny ustrój małżeński i podział dziś: kiedy trzeba wrócić do przepisów sprzed 20 stycznia 2005 r.?

Podział przeprowadzany obecnie może wymagać zastosowania dawnych przepisów materialnych. Nie decyduje o tym jednak sam rok ślubu ani data złożenia wniosku. Kluczowe są reguły przejściowe reformy KRO: to, jaki ustrój istniał 20 stycznia 2005 r., kiedy ustała wspólność i czy małżonków wiązała wcześniejsza umowa.

Trzy pytania przed sięgnięciem po dawny kodeks

1. Czy 20 stycznia 2005 r. trwała wspólność ustawowa, obowiązywała umowa majątkowa, czy istniał inny stan?
2. Kiedy dokładnie ustała wspólność, której podział dotyczy?
3. Czy spór obejmuje skład majątku, działanie starej umowy, rozliczenie nakładów czy odpowiedzialność za dług?

Reforma z 17 czerwca 2004 r. została ogłoszona 19 lipca 2004 r. Jej zasadnicze zmiany majątkowe weszły w życie po sześciu miesiącach, 20 stycznia 2005 r. Art. 5 ust. 1 stanowi zasadę stosowania nowych przepisów także do stosunków powstałych wcześniej, lecz od razu zastrzega wyjątki. Dlatego oba hasła — „zawsze stosujemy dzisiejszy kodeks” i „ślub przed 2005 r. oznacza dawny kodeks” — pomijają właściwy test.

Wspólność ustawowa trwała w dniu wejścia reformy

W takim przypadku art. 5 ust. 2 nakazuje stosować nowe przepisy do przedmiotów majątkowych, które należały do wspólnego lub odrębnego majątku w dniu wejścia ustawy. Nie wystarczy więc wskazać, że rzecz kupiono wcześniej. Trzeba ustalić jej podstawę nabycia i kwalifikację według właściwej reguły przejściowej.

Ma to znaczenie także dla używanych pojęć. Dawny KRO posługiwał się „majątkiem odrębnym”, dzisiejszy mówi o „majątku osobistym”, ale problem nie ogranicza się do nazwy. Zmieniły się także reguły kwalifikacji poszczególnych kategorii. Nie należy podmieniać całego katalogu z obecnego art. 33 w historycznej sprawie bez ustalenia, dlaczego właściwa jest właśnie jego obecna wersja.

Umowa majątkowa zawarta przed reformą

Art. 5 ust. 3 dotyczy stosunków majątkowych opartych w dniu wejścia reformy na umowie majątkowej małżeńskiej. Do tych stosunków stosuje się nadal przepisy obowiązujące w czasie zawarcia umowy. Trzeba zatem ustalić nie tylko dawną datę podpisania, lecz także to, czy ustrój oparty na tej umowie obowiązywał w dniu wejścia zmian. Strony mogą jednak zmienić dotychczasowy ustrój stosownie do nowych przepisów. Potrzebna jest zatem pełna stara umowa i wszystkie późniejsze akty, a nie tylko ostatnia strona z datą.

Art. 5 ust. 4 osobno odnosi się do małżonków, którzy w dniu wejścia zmian nie podlegali ani wspólności ustawowej, ani ustrojowi umownemu: stosuje się do nich przepisy nowego ustroju przymusowego. Nie wolno wrzucać tej sytuacji do tej samej kategorii co nadal obowiązująca dawna intercyza.

Wspólność ustała przed 20 stycznia 2005 r.

Dla podziału i zwrotu wydatków oraz nakładów podstawowe znaczenie ma art. 5 ust. 5 pkt 3. Nakazuje stosować przepisy dotychczasowe, jeżeli wspólność majątkowa ustała przed wejściem ustawy. To materialna podstawa rozliczenia starej wspólności; późniejsze wszczęcie sprawy nie zamienia jej automatycznie w rozliczenie według nowego KRO.

Przykład: jeżeli wspólność ustała w 2003 r., a dotąd jej nie podzielono, do wskazanego rozliczenia trzeba wrócić do dawnych reguł. Jeżeli małżeństwo zawarto w 1998 r., ale wspólność ustawowa trwała do 2007 r., sam ślub sprzed reformy nie uruchamia tego wyjątku. Najpierw trzeba uwzględnić art. 5 ust. 1–2 i pozostałe właściwe okoliczności.

Przy nakładach należy odtworzyć dawny art. 45 i jego kontekst, zamiast bezrefleksyjnie kopiować obecną listę wyłączeń z tego artykułu. Do tego służy archiwalny tekst urzędowy wraz z późniejszymi zmianami obowiązującymi w potrzebnym czasie. Skan pierwszego wydania całego kodeksu nie jest sam w sobie dowodem, że każda jego jednostka pozostała niezmieniona aż do 2005 r.

Praktyczny wynik sprawdzenia

Zbierz dokument początku i końca wspólności, umowy majątkowe, akty nabycia oraz chronologię nakładów. Przy każdej spornej grupie wskaż przepis przejściowy i odpowiednią wersję przepisu materialnego. Odpowiedzialność za dawne zobowiązania i egzekucja mają odrębne reguły w art. 5 ust. 5 pkt 1–2 oraz ust. 6; nie rozstrzyga ich samo ustalenie podstawy podziału.

Tak przygotowana chronologia pozwala skierować analizę podziału majątku na rzeczywisty punkt sporu. Nie trzeba odtwarzać całej historii małżeństwa bez wskazania zdarzenia, które wybiera dawny reżim.

Podstawy i materiał historyczny

Nowela z 2004 r. — art. 5–6; urzędowy tekst pierwotny KRO — materiał historyczny do art. 31–33 i 45–47; właściwą wersję ustala się według daty sprawy; obecny KRO — art. 31, 33 i 45–46.