Co zrobić, gdy dowód może zniknąć przed wniesieniem pozwu?

Gdy późniejsze przeprowadzenie konkretnego dowodu może stać się niewykonalne lub nadmiernie utrudnione, można rozważyć sądowe zabezpieczenie dowodu. Artykuł 310 KPC przewiduje je również wtedy, gdy z innych przyczyn trzeba stwierdzić istniejący stan rzeczy. Wniosek powinien wyjaśniać potrzebę zabezpieczenia, a nie tylko ogólnie zapowiadać przyszły spór.

Jaki dowód i dlaczego właśnie teraz?

Zabezpieczenie dowodu służy jego przeprowadzeniu lub ustaleniu stanu, który może mieć znaczenie dla sprawy. Nie jest sądowym sposobem na dowolne gromadzenie materiałów bez wskazania faktów i potrzeby. Przed wszczęciem postępowania wymaga wniosku; w trwającym postępowaniu może nastąpić także z urzędu.

Przykład hipotetyczny: przed planowaną naprawą rzeczy trzeba ustalić jej obecny stan, ponieważ po wykonaniu prac określone ślady nie będą już dostępne do oględzin. Wnioskodawca powinien wyjaśnić, jakie fakty mają być stwierdzone, jaki dowód jest do tego potrzebny i co zmieni się po naprawie. Sam zamiar naprawy nie przesądza jeszcze, że sąd dopuści żądany sposób zabezpieczenia.

W innym przypadku zagrożona może być możliwość przesłuchania określonego świadka. Wówczas trzeba opisać rzeczywiste okoliczności utrudniające późniejsze przesłuchanie i wskazać fakty, o których świadek ma wiedzę. Nie wystarczy zastąpić te informacje zdaniem „boję się utraty dowodu”.

Do którego sądu skierować wniosek?

Artykuł 311 wskazuje co do zasady sąd właściwy do rozpoznania sprawy. Jednak przed wszczęciem postępowania albo w wypadkach niecierpiących zwłoki właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu dowód ma zostać przeprowadzony. Nie należy więc automatycznie wybierać sądu według adresu wnioskodawcy czy siedziby kancelarii.

Treść, która pozwala ocenić potrzebę zabezpieczenia

Poza ogólnymi wymaganiami pisma art. 312 wymaga oznaczenia wnioskodawcy, przeciwnika i innych znanych osób zainteresowanych, wskazania faktów i dowodów oraz przyczyn uzasadniających potrzebę zabezpieczenia. Te elementy powinny tworzyć spójną całość.

• Opisz stan lub zdarzenie, którego ma dotyczyć przyszłe rozstrzygnięcie.
• Wskaż konkretny dowód, np. oględziny albo przesłuchanie oznaczonego świadka.
• Powiąż dowód z faktami, które ma pozwolić ustalić.
• Wyjaśnij ryzyko późniejszego przeprowadzenia albo inną potrzebę stwierdzenia istniejącego stanu.
• Podaj znane osoby zainteresowane i dane potrzebne do doręczenia.
• Przygotuj dokumenty potwierdzające pilność, jeżeli na niej opierasz wniosek.

Jeżeli chodzi jedynie o zgłoszenie dowodu w zwykłym toku rozpoznania, właściwe pytania omawia poradnik o wniosku dowodowym. Zabezpieczenie ma dodatkową, konkretną przyczynę wymagającą przedstawienia.

Udział przeciwnika i pilne czynności

Brak wcześniejszego procesu nie oznacza, że przeciwnik zawsze pozostanie poza czynnością. Artykuł 313 dopuszcza zabezpieczenie bez jego wezwania tylko w wypadkach niecierpiących zwłoki albo gdy przeciwnika nie można wskazać lub nie jest znane miejsce jego pobytu. Według art. 314 sąd wzywa zainteresowanych na termin przeprowadzenia dowodu, z wyjątkiem pozwalającym w pilnych przypadkach rozpocząć czynność przed doręczeniem wezwania.

Opłata nie obejmuje automatycznie wszystkich wydatków

Opłata od wniosku o zabezpieczenie dowodu wynosi 100 zł na podstawie art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych. Osobno mogą powstać wydatki związane z samą czynnością, np. udziałem biegłego. Artykuł 130⁴ KPC reguluje zaliczkę i skutki jej nieuiszczenia. Nie należy przedstawiać 100 zł jako pewnego całkowitego kosztu każdej takiej sprawy.

Zabezpieczenie dowodu nie jest zajęciem majątku przeciwnika ani gwarancją uwzględnienia przyszłego pozwu. Zabezpieczenie roszczenia ma inną podstawę i cel. Artykuł 315 pozwala stronom wskazywać przed sądem orzekającym uchybienia przy zabezpieczeniu dowodu; samo przeprowadzenie czynności nie rozstrzyga całego sporu.

Dokumenty, dostępność dowodu i chronologię planowanych zmian można przeanalizować w ramach pomocy w przygotowaniu sprawy cywilnej. Pozwala to dobrać działanie do zagrożonego dowodu i potrzebnego ustalenia.

Podstawa: art. 126, 128, 130⁴, 310–315 i 730–730¹ KPC; art. 23 pkt 4 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.