Przejdź do treści 
Późniejszy wynik badania może pomóc ustalić stan w chwili jazdy, ale nie jest automatycznie wynikiem z tej wcześniejszej chwili. Najpierw trzeba ustalić, kiedy kierowca prowadził, kiedy pobrano próbki i czy alkohol nadal się wchłaniał. Od tego zależy, czy można zastosować rachunek wsteczny, czy potrzebna jest inna ocena specjalistyczna.
Ma to znaczenie również przy wyniku rosnącym. Art. 115 § 16 Kodeksu karnego obejmuje nie tylko przekroczenie 0,5 promila we krwi lub 0,25 mg w 1 dm³ wydychanego powietrza, lecz także stan prowadzący do przekroczenia tych wartości. Sam późniejszy pomiar nadal wymaga powiązania z czasem prowadzenia. Granice stanu po użyciu alkoholu określa osobno art. 46 ustawy o wychowaniu w trzeźwości.
Najpierw oś czasu, potem model obliczeń
Przed porównywaniem liczb warto ułożyć jedną chronologię, obejmującą również informacje niekorzystne i niepewne. Przybliżonej godziny nie należy przedstawiać jako dokładnego odczytu z dokumentu. Z kolei czas kontroli, czas jazdy i czas pobrania krwi mogą oznaczać trzy różne momenty.
| Co ustalić | Co może to potwierdzać | Dlaczego jest potrzebne |
|---|---|---|
| Czas i odcinek prowadzenia | Nagranie, zapis czynności, zeznania, inne zapisy czasu | Wskazują chwilę, której dotyczy zarzut |
| Wszystkie pomiary i pobrania | Pełne protokoły, wydruki i wyniki laboratoryjne | Pozwalają ocenić kolejność, odstępy i kierunek zmian |
| Początek i koniec spożywania oraz ewentualne picie później | Wyjaśnienia zestawione z innymi dowodami | Wpływają na możliwość przyjęcia określonego modelu |
| Rodzaj próbki i istotne dane o zdrowiu | Dokumentacja badania i informacje medyczne potrzebne biegłemu | Pomagają ocenić porównywalność danych i ograniczenia wnioskowania |
Nie należy wybierać tylko jednego korzystnego pomiaru. Trzeba też zachować jednostki: wynik badania krwi i wynik badania powietrza nie są tą samą wielkością zapisaną w jednakowy sposób.
Kiedy rachunek retrospektywny ma podstawy
Wytyczne dotyczące badań i opiniowania w sprawach trzeźwości z 2023 r., rozdział 7, pkt 111–128 są zaleceniami naukowymi, a nie ustawą. Wskazują, że obliczenia retrospektywne można prowadzić, gdy zarówno podczas zdarzenia, jak i badania trwała faza eliminacji alkoholu, a badana osoba nie piła po zdarzeniu. Przy fazie wchłaniania lub późniejszym spożyciu nie można zastosować tego prostego modelu tak, jakby warunki były spełnione.
Wytyczne przewidują oparcie rachunku na co najmniej dwóch wynikach analiz krwi albo badań odpowiednim analizatorem wydechu; wskazują jako zalecany odstęp co najmniej 30 minut. Nie oznacza to, że każdy krótszy odstęp automatycznie unieważnia dowód. Wymaga natomiast wyjaśnienia, czy zgromadzone dane pozwalają na konkretny wniosek i jak duża jest jego niepewność.
Przy stężeniu poniżej 0,5 promila we krwi lub 0,25 mg/dm³ w powietrzu, a także przy czasie przekraczającym pięć godzin od zdarzenia do pobrania lub badania, wytyczne zwracają uwagę na szacunkowy charakter obliczeń i potrzebę szczególnego uzasadnienia. Te wartości nie tworzą samodzielnej ustawowej reguły odrzucania opinii.
Dlaczego nie wystarczy dodać stałej wartości za każdą godzinę
Tempo eliminacji alkoholu różni się między osobami i u tej samej osoby w różnych okolicznościach. Dlatego wytyczne zalecają wynik przedziałowy, a nie jedną liczbę stwarzającą pozór dokładności. W rachunku retrospektywnym nie powinno się przy tym stosować indywidualnego współczynnika eliminacji wyliczonego z wyników badań krwi lub wydechu. Szczególnie mylące bywają obliczenia oparte na pomiarach co kilka minut.
Osobno należy ocenić niepewność samego oznaczenia. To inne pytanie niż odtwarzanie stanu z wcześniejszej godziny; rozwija je materiał o niepewności pomiaru przy granicy ustawowej. Połączenie kilku niepewnych założeń nie daje pewnego wyniku tylko dlatego, że kalkulator wyświetla wiele miejsc po przecinku.
Co zmienia rachunek oparty na ilości wypitego alkoholu
Przy rachunku prospektywnym punktem wyjścia jest między innymi deklarowana ilość i rodzaj alkoholu oraz dane o budowie ciała. Wytyczne podkreślają ograniczoną wartość dowodową takich obliczeń i probabilistyczny charakter wyniku. Biegły powinien ujawnić przyjęte założenia oraz sprawdzić je na tle pozostałego materiału. Sama relacja o liczbie wypitych napojów nie zastępuje ustalenia ich ilości, mocy i czasu spożywania.
Jeżeli ktoś podaje, że pił dopiero po zakończeniu jazdy, trzeba zweryfikować tę wersję, a nie tylko odjąć zadeklarowany alkohol od pomiaru. Przy określonych przestępstwach związanych ze zdarzeniem drogowym picie przed badaniem może mieć również odrębne znaczenie dla odpowiedzialności.
Jak sformułować konkretne pytania do opinii
W sprawie karnej wiadomości specjalne są domeną biegłego. Art. 193–194 oraz 200–201 Kodeksu postępowania karnego pozwalają odróżnić zakres zleconej ekspertyzy, jej uzasadnienie i potrzebę uzupełnienia. Przydatne pytania dotyczą tego:
- jak ustalono fazę przemian alkoholu w chwili jazdy i badania;
- które godziny oraz wyniki przyjęto i co zrobiono z pozostałymi;
- czy sprawdzono wersję spożycia po zdarzeniu oraz dane istotne medycznie;
- z jakiego powodu przyjęto dany model, zakres parametrów i sposób porównania krwi z powietrzem;
- czy wniosek pozostaje ten sam przy dopuszczalnych innych założeniach i gdzie kończy się możliwość wiarygodnego oszacowania.
Niepełna, niejasna lub wewnętrznie sprzeczna opinia może wymagać ponownego wezwania biegłych albo powołania innych. Sama niezgoda z wynikiem nie oznacza jednak automatycznie konieczności nowej opinii. Ocenę prowadzi się na tle wszystkich dowodów zgodnie z art. 7 k.p.k.; dopiero niedające się usunąć wątpliwości podlegają regule z art. 5 § 2. Materiał ten nie pozwala obliczyć bezpiecznej godziny ponownego prowadzenia.
Jeżeli zarzut oparto na przeniesieniu późniejszego wyniku na czas jazdy, do analizy warto przekazać wszystkie wyniki, opinię i pełną chronologię. Zakres pomocy w ocenie dokumentów i przygotowaniu obrony opisuje strona jazda po alkoholu — pomoc adwokata.
