Przejdź do treści 
Uznanie za zmarłego pozwala prawnie rozstrzygnąć sytuację osoby zaginionej po spełnieniu ustawowych przesłanek. Nie wystarcza sam brak kontaktu. Trzeba ustalić ostatnią wiadomość o życiu, okoliczności zaginięcia i właściwy termin. Gdy śmierć jest niewątpliwa, lecz nie sporządzono aktu zgonu, odrębny tryb dotyczy stwierdzenia zgonu.
Terminy zależą od rodzaju zaginięcia
Zasadą art. 29 KC jest upływ dziesięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości zaginiony jeszcze żył. Jeżeli w chwili uznania za zmarłego ukończyłby siedemdziesiąt lat, wystarcza pięć lat. Uznanie nie może jednak nastąpić przed końcem roku, w którym ukończyłby dwadzieścia trzy lata. Terminu nie liczy się więc w każdym przypadku po prostu od dnia ostatniego telefonu.
Art. 30 przewiduje szczególne zasady dla zaginięcia podczas podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą albo innym szczególnym zdarzeniem: zasadniczo sześć miesięcy od zdarzenia. Gdy nie można stwierdzić katastrofy statku lub okrętu, sześć miesięcy liczy się od upływu roku od dnia, w którym miał on przybyć do portu przeznaczenia. Jeżeli nie miał portu przeznaczenia, bieg tego okresu zaczyna się po dwóch latach od ostatniej wiadomości o nim. Przy innym bezpośrednim niebezpieczeństwie dla życia chodzi o rok od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo powinno było ustać. Nie każdą nieobecność można zakwalifikować jako takie niebezpieczeństwo.
Kiedy wolno złożyć wniosek?
Art. 528 KPC rozdziela czas zgłoszenia żądania od chwili możliwego uznania za zmarłego. Wniosek można złożyć nie wcześniej niż na rok przed końcem właściwego terminu. Jeżeli jednak uznanie może nastąpić po roku albo krótszym okresie od zdarzenia uzasadniającego prawdopodobieństwo śmierci, trzeba zaczekać do upływu tego okresu. Nie oznacza to, że samo wcześniejsze złożenie wniosku skraca termin materialny.
Właściwy sąd i dokumenty
Wniosek może zgłosić każdy zainteresowany. Powinien wyjaśnić, jak wynik dotyczy jego praw, a nie tylko opisać osobiste zainteresowanie losem zaginionego. Co do zasady właściwy jest sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania zaginionego; gdy tej podstawy nie ma, stosuje się reguły art. 508 § 1 KPC. Dla większej liczby osób zaginionych w tym samym zdarzeniu ustawa przewiduje szczególną możliwość wyznaczenia jednego sądu.
Wniosek powinien podawać imię, nazwisko i wiek zaginionego, imiona rodziców, nazwisko rodowe matki oraz ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu. Okoliczności uzasadniające żądanie trzeba uprawdopodobnić. Przygotuj dokumenty tożsamości i stanu cywilnego, informacje o poszukiwaniach, ostatniej wiadomości oraz zdarzeniu, jeśli wskazujesz szczególny termin. Nie uzupełniaj luk domysłami przedstawionymi jako pewne daty.
Opłata od wniosku wynosi co do zasady 100 zł według ogólnej reguły art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych, z uwzględnieniem właściwych zwolnień. Nie oznacza to, że wszystkie dalsze koszty postępowania i ogłoszeń są przez tę kwotę rozliczone.
Ogłoszenie nie jest formalnością zastępującą poszukiwania
Jeśli według treści wniosku istnieją przesłanki, sąd zarządza ogłoszenie. Zawiera ono między innymi wezwanie do zaginionego, by zgłosił się w terminie nie krótszym niż trzy i nie dłuższym niż sześć miesięcy, oraz wezwanie osób posiadających wiadomości. Ogłoszenie zamieszcza się w Monitorze Sądowym i Gospodarczym i podaje publicznie w miejscu ostatniego zamieszkania; sąd może zarządzić także dodatkowy sposób publikacji.
Postępowania nie można zakończyć przed upływem wszystkich granic z art. 532: terminu wynikającego z KC, trzech miesięcy od ukazania się ogłoszenia oraz miesiąca od końca terminu wyznaczonego w ogłoszeniu. Dlatego samo trzymiesięczne minimum wezwania nie jest obietnicą wydania postanowienia w trzy miesiące od złożenia wniosku. Przed rozstrzygnięciem sąd powinien w miarę możności wysłuchać osoby bliskie.
Chwila śmierci i nowe informacje
W orzeczeniu oznacza się domniemaną chwilę śmierci według art. 31 KC. Nie musi to być dzień wydania postanowienia ani samo zaginięcie. Jeżeli później okaże się, że osoba żyje lub zmarła w innej chwili, zastosowanie mają szczególne reguły art. 539–543 KPC. Ochronę małżeństwa zawartego po wcześniejszym uznaniu opisuje poradnik o odnalezieniu osoby uznanej za zmarłą i małżeństwie; to odrębne zagadnienie od pierwszego wniosku.
W ramach pomocy w sprawie cywilnej można ustalić właściwy termin, sąd i materiał potrzebny do żądania. Rozliczenie spadku i skutki dla poszczególnych praw wymagają następnie własnej oceny na podstawie rzeczywistego orzeczenia.
