Przejdź do treści 
Po śmierci twórcy ochrona jego autorstwa i więzi z utworem nie sprowadza się do pytania, kto odziedziczył majątek. Autorskie prawa osobiste są niezbywalne i chronione bez ograniczenia w czasie. Art. 78 ust. 2–4 prawa autorskiego określa szczególne osoby uprawnione do powództwa oraz wykonywania tych praw, z uwzględnieniem odmiennej woli twórcy. Dziedziczenie tantiem nie daje samo przez się odpowiedzi, kto może podjąć każdą taką czynność.
Jakiej ochrony dotyczy problem
Art. 16 wymienia m.in. autorstwo, oznaczenie nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępnienie anonimowe, nienaruszalność treści i formy oraz rzetelne wykorzystanie, decyzję o pierwszym publicznym udostępnieniu i nadzór nad korzystaniem. Przykładem problemu może być przypisanie autorstwa komuś innemu albo wykorzystanie utworu z naruszeniem jego integralności. Nie każdy spór dotyczący publikacji jest jednak automatycznie naruszeniem tego samego prawa.
Trzeba odróżnić te uprawnienia od autorskich praw majątkowych i wynagrodzenia za korzystanie. Ustalenie spadkobiercy majątkowego może być potrzebne w innej części sprawy, lecz art. 78 przewiduje własną podstawę legitymacji. Nie należy pisać, że rodzina „odziedziczyła autorskie prawa osobiste” tak jak wierzytelność o zapłatę.
Najpierw wola twórcy, potem ustawowa kolejność
Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, z powództwem o ochronę jego autorskich praw osobistych może po śmierci wystąpić małżonek, a w jego braku kolejno: zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Nie jest to dowolna lista osób mogących działać równolegle wyłącznie z powodu pokrewieństwa. Najpierw ustala się właściwy poziom tej kolejności oraz to, czy istnieje odmienne rozporządzenie twórcy.
Art. 78 ust. 3 przewiduje w tej samej kolejności uprawnienie wskazanych osób do wykonywania autorskich praw osobistych, również przy braku odmiennej woli. Powództwo ochronne i wykonywanie prawa trzeba jednak odróżnić. Jedno może polegać na reakcji wobec naruszyciela, drugie na konkretnej decyzji odnoszącej się do utworu.
Rola organizacji ma określone granice
Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, powództwo może również wytoczyć stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości albo organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub pokrewnymi, która zarządzała prawami autorskimi zmarłego. Nie wystarcza, że organizacja ogólnie zajmuje się kulturą lub zna rodzinę.
Ten dodatkowy tytuł do powództwa z ust. 4 nie oznacza automatycznego nadania każdej takiej organizacji całego wykonywania praw na zasadzie ust. 3. Dlatego przed żądaniem skierowanym do wydawcy lub przed pozwem trzeba wskazać dokładną funkcję, podstawę własnego działania i konkretną czynność.
| Planowane działanie | Podstawa do sprawdzenia |
|---|---|
| Powództwo osoby z rodziny | Wola twórcy oraz kolejność z art. 78 ust. 2. |
| Wykonywanie autorskiego prawa osobistego | Wola twórcy i art. 78 ust. 3 odsyłający do tej samej kolejności. |
| Powództwo organizacji | Warunki art. 78 ust. 4, właściwy rodzaj twórczości albo wcześniejszy zarząd prawami i brak odmiennej woli. |
Zabezpiecz utwór, naruszenie i własną podstawę działania
Przygotuj pierwotną wersję utworu, dane pozwalające wykazać autorstwo, dokumenty dotyczące woli zmarłego oraz właściwe pokrewieństwo lub uprawnienie organizacji. Osobno utrwal sporną publikację, jej datę, zakres zmian, oznaczenie autora i korespondencję. Te materiały pozwalają porównać fakty z konkretnym prawem, zamiast ograniczać sprawę do ogólnego poczucia, że wydawca postąpił niewłaściwie.
Art. 78 ust. 1 rozróżnia zagrożenie od dokonanego naruszenia i przewiduje m.in. żądanie zaniechania oraz dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków. Nie należy z jego reguł wywodzić automatycznej wypłaty pieniędzy każdemu krewnemu po śmierci autora. Jeśli problem dotyczy własnych dóbr osobistych lub wizerunku żyjącej osoby, wymaga odrębnej oceny ochrony dóbr osobistych.
W ramach analizy uprawnień po śmierci twórcy można ustalić podstawę działania, zanim zostanie sformułowane żądanie wobec korzystającego z utworu. Źródła: prawo autorskie, art. 16–17 i 78 oraz KC, art. 922.
