Przejdź do treści 
W sprawie dawnego spadku obejmującego gospodarstwo rolne punktem wyjścia jest data śmierci, a nie data dzisiejszego wniosku do sądu. Szczególne warunki ustawowego dziedziczenia zmieniały się, a wyrok Trybunału Konstytucyjnego P 4/99 określił skutki dotyczące spadków otwartych od 14 lutego 2001 r. Nie oznacza to automatycznego zastosowania dzisiejszej kolejności do wszystkich wcześniejszych zgonów ani usunięcia wstecz całego dawnego reżimu.
Dwie daty związane z wyrokiem TK
Wyrok wydano 31 stycznia 2001 r., natomiast ogłoszono w Dzienniku Ustaw 14 lutego 2001 r. W jego sentencji istotne zakwestionowane przepisy rozróżniono według tego, czy spadek otwarto przed dniem ogłoszenia, czy od tego dnia. Spadek otwiera się z chwilą śmierci. Nie należy zatem przyjmować za granicę ani samego 31 stycznia, ani późniejszego roku wszczęcia postępowania.
Zakres wyroku wymaga lektury konkretnych punktów sentencji. Nie wszystkie oceniane przepisy zostały zakwestionowane w taki sam sposób; w odniesieniu do dawnych wersji art. 1063 rozstrzygnięcie ma odrębne znaczenie. Hasło „TK zniósł dziedziczenie gospodarstw” jest zbyt szerokie do rozstrzygnięcia historii konkretnej nieruchomości.
Co sprawdza się w reżimie po zmianie z 1990 r.
Nowela z 28 lipca 1990 r., obowiązująca od 1 października 1990 r., wiązała swoje zasady dziedziczenia ze spadkami otwartymi od jej wejścia w życie. W tym reżimie art. 1058 dotyczył ustawowego dziedziczenia gospodarstw obejmujących grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha. Nie można więc wyjść wyłącznie od tego, że w dokumentach pojawia się jakakolwiek działka rolna.
Art. 1059 wymieniał alternatywne przesłanki oceniane na chwilę otwarcia spadku: stałą pracę bezpośrednio przy produkcji rolnej, przygotowanie zawodowe do takiej produkcji, małoletniość bądź naukę zawodu lub uczęszczanie do szkół, a także trwałą niezdolność do pracy. Trzeba ponadto uwzględnić szczególne reguły kręgu rodzinnego, m.in. art. 1060 i 1062, zamiast stosować jedną ogólną listę do każdego dalszego krewnego.
Rozporządzenie z 12 grudnia 1990 r., które weszło w życie 24 grudnia, precyzowało m.in. przygotowanie zawodowe, naukę oraz trwałą niezdolność do pracy. Jedną z dróg wykazania przygotowania była stała praca w gospodarstwie bezpośrednio przy produkcji rolnej przez co najmniej rok. Nie wynika stąd, że każdy uprawniony musiał zawsze przepracować rok w tym konkretnym spadkowym gospodarstwie. Nie należy też stosować tego rozporządzenia do okresu sprzed jego wejścia w życie bez analizy właściwych wcześniejszych regulacji.
Dlaczego dla wcześniejszej śmierci nie wystarcza ta sama lista
Pierwotny kodeks oraz zmiany z 1971 i 1982 r. miały inne brzmienia warunków i kręgu osób. Znaczenie mają również przepisy przejściowe. Nowela z 1971 r. przewidywała zastosowanie nowych zasad także do wcześniej otwartego spadku, z warunkiem dotyczącym dokonanego już działu. Nowela z 1982 r. w art. 2 § 1 odniosła swoje przepisy do spadków otwartych od wejścia w życie.
Dlatego prosty wybór tekstu kodeksu według rocznika śmierci może nadal być niewystarczający. Potrzebne są też informacje o wcześniejszym rozstrzygnięciu i dziale. Przy dawnych testamentach osobno bada się właściwy wówczas reżim testamentowego powołania; nie wolno bez sprawdzenia przenosić na nie zasad odnoszących się do dziedziczenia ustawowego.
Ustalenie spadkobierców i późniejszy podział to odrębne pytania
Najpierw ustala się, kto i w jakiej części nabył prawa według właściwego reżimu. Dopiero później rozstrzyga się sposób podziału. Sama nowela z 1990 r. odrębnie uregulowała w art. 14 dziedziczenie oraz zniesienie współwłasności i dział. Zasad powołania nie należy zastępować tym, kto dziś prowadzi gospodarstwo i komu byłoby najwygodniej przyznać ziemię.
Istniejące stare postanowienie trzeba przeczytać w całości: czy osobno rozstrzygnięto o gospodarstwie, jakie wskazano udziały i którego spadkodawcy dotyczyło. Przepisy przejściowe noweli notarialnej z 2007 r. zachowały wcześniejsze brzmienie wskazanych art. 670 i 677 KPC dla spadków otwartych przed 14 lutego 2001 r. Samo powołanie wyroku TK nie zastępuje ustalenia właściwej drogi wobec konkretnego wcześniejszego orzeczenia.
Do analizy dawnego spadku rolnego przygotuj daty zgonów, testamenty, całość postanowień, dokumenty tytułu i historycznej powierzchni gospodarstwa oraz dowody ówczesnej pracy, nauki, przygotowania i stanu zdrowia. Jeśli problem dotyczy już sposobu przyznania gospodarstwa, należy przejść do odrębnych zasad podziału majątku. Podstawy: pełna urzędowa sentencja P 4/99, nowela z 1990 r., zwłaszcza art. 14 i 16, rozporządzenie o dawnych warunkach i nowela z 2007 r., art. 6.
