Czy w umowie alimentacyjnej można wybrać prawo innego państwa?

Protokół haski z 2007 r. pozwala w określonych granicach wybrać prawo dla zobowiązania alimentacyjnego. Najpierw trzeba jednak rozdzielić dwa rozwiązania: wybór prawa na potrzeby konkretnego postępowania z art. 7 oraz ogólny wybór z art. 8. Miejsce podpisania umowy, język dokumentu albo samo polskie obywatelstwo nie zastępują prawidłowego wyboru. Protokół haski, art. 2 i 7–8; art. 15 rozporządzenia nr 4/2009.

Wybór na jeden proces

Art. 7 dopuszcza wyraźne wskazanie prawa państwa, w którym toczy się konkretne postępowanie, jako prawa właściwego dla alimentów na jego potrzeby. Nie otwiera wyboru dowolnego systemu prawnego z całego świata. Jeśli wskazanie następuje przed wszczęciem sprawy, wymaga umowy podpisanej przez obie strony, na piśmie albo utrwalonej w inny sposób pozwalający później odwołać się do zawartych w niej informacji. Art. 7 ust. 1–2.

W praktyce trzeba więc odpowiedzieć nie tylko na pytanie „jakie prawo?”, lecz także „dla którego postępowania?”. Klauzuli ograniczonej do konkretnej sprawy nie należy bez dalszej oceny przedstawiać jako wyboru obejmującego wszystkie przyszłe roszczenia i każdy kolejny proces.

Ogólna klauzula wymaga właściwego związku z państwem

Art. 8 przewiduje szerszy wybór, ale zamknięty katalog dopuszczalnych podstaw. Strony mogą wskazać prawo państwa obywatelstwa jednej z nich albo jej zwykłego pobytu w chwili wyboru. Mogą też wybrać prawo wskazane dla stosunków majątkowych lub faktycznie do nich stosowane, a także prawo wskazane dla rozwodu lub separacji albo faktycznie do nich stosowane. Nie wystarczy, że cudze prawo wydaje się jednej stronie korzystniejsze. Art. 8 ust. 1.

Umowę podpisują obie strony; wymagany jest zapis pisemny lub inny utrwalony zapis dostępny do późniejszego wykorzystania. Zachowaj dokument pokazujący rzeczywistą treść i datę wyboru. Ta data może być istotna dla obywatelstwa i zwykłego pobytu będących podstawą klauzuli. Art. 8 ust. 1–2.

Dziecko, chroniony dorosły i nieuczciwy rezultat

Ogólnego wyboru z art. 8 ust. 1 nie stosuje się do obowiązków wobec osoby poniżej 18 lat ani dorosłej osoby, która z powodu zaburzenia lub ograniczenia zdolności nie jest w stanie chronić swoich interesów. Nie należy mylić tego ograniczenia z zakresem odrębnego art. 7. Brak identycznego wyłączenia w art. 7 nie oznacza jednak, że dowolna klauzula podpisana przez rodzica w imieniu dziecka będzie automatycznie skuteczna: trzeba nadal sprawdzić właściwą reprezentację i dopuszczalność konkretnej czynności. Art. 7 oraz art. 8 ust. 3.

Dalsze zabezpieczenia dotyczą skutków wyboru. Możliwość zrzeczenia się prawa do alimentów podlega prawu zwykłego pobytu wierzyciela w chwili wyboru, niezależnie od wybranego prawa. Ponadto prawa wybranego nie stosuje się, jeśli prowadziłoby do skutków oczywiście niesprawiedliwych lub nieracjonalnych dla strony, chyba że przy wyborze strony były w pełni poinformowane i świadome jego następstw. Nie można utożsamiać podpisu pod formularzem z automatycznym wykazaniem takiej świadomości. Art. 8 ust. 4–5.

Co wybór rozstrzyga, a czego nie

Prawo właściwe określa między innymi podstawę i zakres obowiązku, alimenty za wcześniejszy okres, zasady wysokości oraz przedawnienie. Stosuje się przepisy materialne wskazanego państwa, bez odsyłania przez jego normy kolizyjne dalej. Protokół zachowuje też reguły porządku publicznego oraz uwzględniania potrzeb wierzyciela i możliwości majątkowych dłużnika. Wybór prawa nie jest sam w sobie wyborem sądu ani nadaniem prywatnej umowie wykonalności w każdym państwie. Art. 11–14; art. 4 i 15.

Przy dawnych dokumentach trzeba skontrolować również czas stosowania Protokołu. W UE jego stosowanie od 18 czerwca 2011 r. wynika z decyzji 2009/941/WE, której art. 5 reguluje także wcześniejsze okresy w określonych nowych postępowaniach. Nie wystarczy przyjąć wyłącznie formalnej daty wejścia Protokołu w życie z tabeli HCCH. Decyzja, art. 4–5; Protokół, art. 22 i 25; status HCCH.

Przed podpisaniem przygotuj pełną klauzulę, opis relacji, wiek wierzyciela i dane o łącznikach w chwili wyboru. Jeżeli wyboru nie ma, punktem wyjścia są reguły ustalenia prawa po zmianie zwykłego pobytu. Możliwość przeanalizowania umowy przedstawia strona spraw alimentacyjnych LexActa.