Przejdź do treści 
Przy ustalonym prawie do własnej emerytury prowadzenie pozarolniczej działalności zasadniczo oznacza dobrowolne, a nie obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tej działalności. Nie wystarczy jednak samo osiągnięcie wieku emerytalnego. Trzeba sprawdzić rodzaj przyznanego świadczenia, datę prawa oraz rzeczywisty tytuł aktywności.
Najpierw odczytaj decyzję, potem rodzaj działalności
Art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odnosi regułę dobrowolności do wskazanych w nim osób mających ustalone prawo do emerytury lub renty, z uwzględnieniem odrębnych regulacji poprzednich ustępów. Dlatego trzeba ustalić, czy świadczenie jest emeryturą, rentą z tytułu niezdolności do pracy czy innym świadczeniem, a także do jakiej grupy z art. 8 ust. 6 należy działalność.
Przyznanie prawa i techniczna data przelewu nie są tym samym faktem. Do porównania zgłoszeń potrzebne są okres i rodzaj prawa wynikające z decyzji. Również samo potoczne określenie „firma emeryta” nie rozstrzyga, czy chodzi o jednoosobową działalność, inny ustawowy tytuł pozarolniczy, pracę na etacie czy dodatkowe zlecenie.
Emerytura i renta nie dają zawsze tego samego wyniku
| Sytuacja | Co sprawdzić | Wniosek w zakresie społecznym |
|---|---|---|
| Własna emerytura i pozarolnicza działalność objęta art. 9 ust. 5 | Ustalone prawo oraz właściwa grupa działalności | Emerytalne i rentowe z działalności są dobrowolne |
| Renta z tytułu niezdolności do pracy i działalność z art. 8 ust. 6 pkt 1 | Szczególny art. 9 ust. 4c | Obowiązkowe emerytalne i rentowe do ustalenia prawa do emerytury |
| Emerytura oraz równoległy etat | Art. 9 ust. 4 i faktyczny tytuł pracowniczy | Reguły działalności nie zwalniają automatycznie z ubezpieczeń pracowniczych |
Wyjątku dotyczącego renty z tytułu niezdolności do pracy nie należy przenosić na każdą rentę rodzinną lub każde świadczenie socjalne. Z kolei zlecenia mają własne reguły art. 9 ust. 4a i 4b. Jeśli układ obejmuje etat i zlecenie, pomocne będzie osobne rozróżnienie tytułów przy jednoczesnym etacie i zleceniu; nie należy stosować do wszystkich umów jednego hasła „emeryt nie płaci składek”.
Dobrowolne emerytalne i rentowe nie oznaczają dowolności wszystkich składek
Jeżeli emeryt wybiera objęcie emerytalnym i rentowymi z działalności, art. 12 ust. 1 wymaga uwzględnienia ubezpieczenia wypadkowego, z ustawowymi wyjątkami ust. 2. Wyjątek dotyczący odrębnego dobrowolnego ubezpieczenia z art. 7 nie jest ogólnym wyłączeniem każdej działalności prowadzonej przez emeryta.
Inaczej działa chorobowe. Dobrowolne chorobowe z art. 11 ust. 2 wymaga, aby osoba z właściwej grupy podlegała emerytalnemu i rentowym obowiązkowo. Jeżeli z działalności emerytalne i rentowe są wyłącznie dobrowolne, samo przystąpienie do nich nie otwiera na tej podstawie dobrowolnego chorobowego. Nie można utożsamić wszystkich ubezpieczeń społecznych z jednym wyborem.
Własne składki z pozarolniczej działalności finansuje ubezpieczony zgodnie z art. 16 ust. 4. Decyzja o dobrowolnym objęciu wymaga odpowiedniego wniosku i zgłoszenia według art. 14 i 36, a nie tylko niezmienionego stałego przelewu. Niniejsze rozróżnienie nie wylicza składki zdrowotnej ani podatku; ich podstawy trzeba ustalić osobno.
Jak ułożyć zmianę w dokumentach
- Sprawdź w decyzji rodzaj świadczenia i dzień, od którego ustalono prawo.
- Ustal właściwy tytuł pozarolniczej działalności oraz wszystkie równoległe aktywności.
- Porównaj ten dzień z historią zgłoszeń, rodzajami ubezpieczeń i okresem wykazanym w dokumentach rozliczeniowych.
- Oddziel zmianę obowiązku od ewentualnego własnego wniosku o dobrowolne objęcie.
- Sprawdź, czy zmiana rodzaju ubezpieczeń wymaga wyrejestrowania i ponownego zgłoszenia zgodnie z art. 36 ust. 13–14.
Dobrowolność z działalności po nabyciu prawa nie umarza wcześniejszych zaległości i nie oznacza, że można bez sprawdzenia usunąć wszystkie dawne miesiące składkowe. Każdy sporny okres należy zestawić z ówczesnym prawem do świadczenia i tytułem ubezpieczenia.
To rozliczenie trzeba odróżnić od zawieszenia wypłaty emerytury przy kontynuowaniu dotychczasowego zatrudnienia, łączenia różnych świadczeń oraz ustalania ustawodawstwa przy aktywności za granicą. Analiza obowiązku składek w sprawie ZUS może skoncentrować się na decyzji emerytalnej, dacie zmiany tytułu i właściwych zgłoszeniach, bez przypisywania jednemu przelewowi skutków dla wszystkich ubezpieczeń.
