Nieznane w Polsce prawo rzeczowe ze spadku: kiedy potrzebne jest dostosowanie?

Jeżeli w sprawie spadkowej pojawia się prawo rzeczowe nieznane państwu, w którym ma zostać wykorzystane, art. 31 rozporządzenia 650/2012 przewiduje jego dostosowanie do najbardziej odpowiadającego prawa krajowego. Dotyczy to treści prawa, a nie każdego odmiennego sposobu jego nabycia. Samo to, że zagraniczna instytucja ma inną nazwę, nie wystarcza do odmowy uznania znanej własności.

Ustal, jakie prawo rzeczywiście przysługuje

Najpierw trzeba odczytać treść prawa wynikającego z prawa właściwego dla dziedziczenia: jakie daje uprawnienia, do jakiej rzeczy, z jakimi ograniczeniami i skutkami. Następnie porównać je z katalogiem praw państwa, w którym dana osoba się na nie powołuje. Rozporządzenie nie nakazuje temu państwu wprowadzenia każdego obcego prawa rzeczowego do własnego systemu.

Art. 31 przewiduje dostosowanie tylko wtedy, gdy zachodzi potrzeba, i w zakresie, w którym jest możliwe. Dobór najbardziej odpowiadającego prawa uwzględnia cele, interesy i skutki konkretnego prawa. Nie jest to swobodne wybranie przez zainteresowanego korzystniejszej krajowej nazwy ani automatyczne przekształcenie każdej obcej konstrukcji w roszczenie o pieniądze.

Granica pokazana w sprawie Kubicka

W wyroku z 12 października 2017 r., C-218/16, TSUE analizował polski zapis windykacyjny dotyczący udziału we własności niemieckiej nieruchomości. Istotne było rozróżnienie znanego obu prawom prawa własności od odmiennego sposobu jego przejścia na skutek śmierci.

Trybunał wyjaśnił, że art. 31 nie obejmuje samych sposobów przenoszenia praw rzeczowych. Skoro własność była znana prawu niemieckiemu, nie było podstaw do dostosowania jej tylko z powodu konstrukcji zapisu windykacyjnego. Przepisy wskazane w sentencji sprzeciwiają się odmowie skutków rzeczowych takiego zapisu z samego powodu, że krajowe ustawodawstwo nie zna zapisu wywierającego bezpośredni skutek przy otwarciu spadku.

To nie oznacza obowiązku uznania każdego żądanego prawa bez zbadania jego treści i podstawy nabycia. Właściwy test brzmi: czy problemem jest nieznane prawo, czy wyłącznie inny mechanizm przejścia prawa już znanego. Należy korzystać z aktualnego tekstu wyroku, uwzględniającego wskazane w nim sprostowanie z 23 stycznia 2019 r.

Rejestr i dokumenty nadal wymagają własnej oceny

Rozporządzenie rozdziela dziedziczenie od krajowych wymogów wpisów do rejestru i ich skutków. Art. 69 ust. 5 uznaje europejskie poświadczenie spadkowe za ważny dokument do wpisu, z zastrzeżeniem art. 1 ust. 2 lit. k–l. Nie daje to podstawy do pominięcia wszystkich wymogów właściwego rejestru lub przyjęcia, że samo poświadczenie rozstrzyga każdą czynność krajowego organu.

Polski arkusz Europejskiej Sieci Sądowej na pytanie o szczególne procedury dostosowania odpowiada, że nie istnieją. Nie należy więc wymyślać uniwersalnego specjalnego wniosku, sądu ani terminu tylko dla art. 31. Potrzebę i sposób działania ocenia się w kontekście konkretnej sprawy lub czynności.

Przygotuj dokument nabycia, pełne wyjaśnienie treści zagranicznego prawa, dane rzeczy i informację o planowanym użyciu dokumentu. Trzeba też sprawdzić zastosowanie rozporządzenia, zasadniczo dotyczącego spadków po osobach zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. Szersze kwestie przedstawia materiał o spadku z elementem zagranicznym. W ramach konsultacji spadkowej te informacje pomagają odróżnić rzeczywistą potrzebę dostosowania od nieuzasadnionego kwestionowania sposobu nabycia znanego prawa.

Źródła: rozporządzenie 650/2012, art. 1, 3, 21–23, 31, 69 i 83–84; wyrok C-218/16, Kubicka; EJN — dostosowanie praw rzeczowych, Polska.