Przejdź do treści 
Czyn osoby działającej dla firmy nie oznacza automatycznie odpowiedzialności całej organizacji. Trzeba osobno sprawdzić, czy jest ona podmiotem objętym ustawą, czy zachowanie człowieka należy do ustawowego katalogu oraz czy spełniono warunki powiązania, korzyści i własnej podstawy odpowiedzialności organizacji.
Ustawa obejmuje określone osoby prawne i jednostki organizacyjne. Wyłącza między innymi Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i ich związki. Nie oznacza to wyłączenia każdej spółki z udziałem publicznym. Jednoosobowa działalność osoby fizycznej również nie staje się odrębnym podmiotem zbiorowym tylko dlatego, że działa pod firmą.
Jak powiązać czyn człowieka z organizacją?
Art. 3 rozróżnia osoby uprawnione do reprezentowania, podejmowania decyzji lub kontroli, osoby dopuszczone do działania wskutek określonych uchybień, działające za wiedzą lub zgodą właściwej osoby oraz przedsiębiorcę bezpośrednio współdziałającego w realizacji prawnie dopuszczalnego celu. Zachowanie musi przynieść albo móc przynieść organizacji korzyść, choćby niemajątkową. Sam fakt zatrudnienia sprawcy nie kończy tego sprawdzenia.
Następnie porównuje się czyn z katalogiem art. 16. Ustawa wskazuje konkretne przestępstwa i przestępstwa skarbowe. Nie wystarczy, że zarzut ogólnie kojarzy się z biznesem lub że organizacja osiągnęła przychód. W ocenie potrzebne są rzeczywista kwalifikacja czynu oraz rola wskazanej osoby.
Orzeczenie wobec człowieka i własna przesłanka organizacji
Zasadą art. 4 jest wymaganie wskazanego prawomocnego rozstrzygnięcia potwierdzającego czyn: skazania, warunkowego umorzenia, zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności albo sądowego umorzenia z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy. Ustawa przewiduje jednak wyjątek w art. 4a dla przestępstw z art. 16 ust. 1 pkt 8, dotyczących środowiska. Nie należy więc ani pomijać tego warunku, ani przedstawiać go jako bezwzględnego w każdej sprawie.
Nawet właściwe orzeczenie wobec człowieka nie zastępuje art. 5. W zależności od kategorii osoby bada się brak należytej staranności w wyborze lub nadzorze albo taką organizację działalności, która nie zapewniła uniknięcia czynu, chociaż mogła to zapewnić wymagana staranność. Dlatego istotne bywają zakresy uprawnień, rzeczywiste procedury, nadzór i sposób reagowania na nieprawidłowości, a nie samo istnienie regulaminu w segregatorze.
Dlaczego nie jest to po prostu cudza grzywna?
Odrębną konstrukcją jest odpowiedzialność posiłkowa w sprawie karnej skarbowej. Nie wolno utożsamiać jej z własną odpowiedzialnością podmiotu zbiorowego. Art. 11 nakazuje uwzględniać określone prawomocne rozstrzygnięcia o posiłkowej grzywnie, równowartości przepadku lub zwrocie korzyści; nie czyni z tych postępowań jednego testu.
Ogólny art. 7 przewiduje karę pieniężną od 1000 do 5 000 000 zł, ograniczoną także do 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn będący podstawą odpowiedzialności organizacji. Szczególny art. 7b dla wskazanych przestępstw energetycznych z art. 57a–57c posługuje się inną podstawą i limitem do 15% całkowitego rocznego obrotu z poprzedzającego roku obrotowego. Nie należy zatem przyjmować granicy 3% jako uniwersalnej. Ustawa przewiduje też przepadek oraz określone zakazy; konkretny skutek wymaga sprawdzenia właściwej podstawy.
Co zrobić z otrzymanym pismem?
Postępowanie dotyczące organizacji jest odrębne. Zasadniczo wszczyna się je na wniosek prokuratora lub pokrzywdzonego; dla wskazanych czynów nieuczciwej konkurencji ustawa przewiduje również wniosek Prezesa UOKiK. Wniosek pokrzywdzonego musi być profesjonalnie sporządzony i podpisany zgodnie z art. 28. Nie jest to automatyczne dopisanie kary firmie do każdego wyroku pracownika.
Osobno art. 21 pozwala zgłosić udział przedstawiciela organizacji w sądowym postępowaniu dotyczącym człowieka, nie później niż przed zamknięciem przewodu sądowego w pierwszej instancji. Przedstawicielem nie może być wskazana w art. 3 osoba, przeciwko której toczy się ta sprawa. Otrzymane pismo trzeba więc odczytać pod kątem etapu, roli organizacji i rzeczywistego zakresu udziału.
- Zachowaj pełne pismo, sygnaturę i datę otrzymania.
- Ustal osobę, przypisany jej czyn oraz dokument określający umocowanie i rzeczywiste zadania.
- Zbierz materiały dotyczące wyboru, nadzoru i organizacji działania.
- Oddziel dowody korzyści lub jej możliwości od samej wartości szkody innej osoby.
- Sprawdź orzeczenie dotyczące człowieka oraz jego prawomocność, jeżeli dana podstawa go wymaga.
Przed omówieniem pomocy w sprawie karnej lub karnej skarbowej przekaż te materiały i wskaż najbliższą czynność. Ułatwi to rozdzielenie interesu organizacji od sytuacji człowieka oraz ustalenie właściwego zakresu pomocy.
