Dyrektor placówki ograniczył kontakt nieletniego z rodziną: co sprawdzić?

Ograniczenie kontaktu nieletniego z rodziną przez dyrektora placówki podlega szczególnej kontroli sądu rodzinnego. Najpierw trzeba ustalić, kto wydał decyzję, jaki ma ona zakres i jakie powody wskazano. Art. 115 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich pozwala ograniczyć lub zakazać kontaktów w określonych sytuacjach, a nie tylko dlatego, że nieletni przebywa poza domem.

Sprawdź rodzaj placówki i autora decyzji

Art. 115 obejmuje nieletniego umieszczonego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, okręgowym ośrodku wychowawczym, zakładzie poprawczym, schronisku dla nieletnich albo zakładzie leczniczym dysponującym warunkami wzmocnionego lub maksymalnego zabezpieczenia. Ograniczenie może wprowadzić dyrektor właściwego ośrodka, zakładu lub schroniska, a w zakładzie leczniczym — jego kierownik.

Ustawa wskazuje powody związane z zagrożeniem dla porządku prawnego, bezpieczeństwa lub porządku wewnętrznego placówki, a także możliwym niekorzystnym wpływem kontaktu na toczące się postępowanie, resocjalizację albo leczenie nieletniego. Trzeba odnieść te przesłanki do konkretnego kontaktu i jego okoliczności, zamiast poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, że rozmowy z rodziną są niewskazane.

Przy pobycie w schronisku oraz wskazanym w art. 115 ust. 2 umieszczeniu tymczasowym decyzję o ograniczeniu, zakazie lub sposobie realizacji kontaktów może wydać także organ prowadzący postępowanie. Dlatego z samej informacji przekazanej telefonicznie nie należy wyciągać wniosku, że chodzi na pewno o decyzję dyrektora, którą sąd kontroluje w trybie art. 115 ust. 4. Potrzebne jest ustalenie rzeczywistego autora i podstawy aktu.

Kiedy sąd rodzinny powinien zostać zawiadomiony?

Dyrektor albo kierownik niezwłocznie zawiadamia nieletniego o ograniczeniu lub zakazie i podaje powody decyzji. Na żądanie nieletniego powinien zawiadomić również sąd rodzinny. Nie wystarczy więc ustalić, że nieletni usłyszał o odmowie odwiedzin; ważne są także jej zakres i przyczyny.

Przy ograniczeniu lub zakazie kontaktów z rodzicami albo opiekunem prawnym zawiadomienie sądu rodzinnego jest obowiązkowe. Nie zależy ono od wcześniejszego żądania nieletniego. Należy sprawdzić, czy i kiedy placówka je wysłała oraz jakie powody przedstawiła sądowi.

Sąd rodzinny może uchylić decyzję dyrektora lub kierownika; postanowienie może wydać na posiedzeniu niejawnym. Do kontroli warto przedstawić konkretny zarzut: na przykład brak związku wskazanej przyczyny z danym kontaktem, pominięcie ważnych okoliczności albo nieadekwatność zakresu ograniczenia. Nie jest to gwarancja uchylenia każdej odmowy. Trzeba wyjaśnić, czego rodzina żąda i dlaczego przedstawione fakty przemawiają za takim rozstrzygnięciem.

Niezależnie od szczególnego mechanizmu zawiadomienia, art. 86 ustawy przyznaje stronom i innym osobom zażalenie na czynności naruszające ich prawa. Rozpoznaje je sąd rodzinny. Sposób dalszego działania należy dopasować do otrzymanego aktu i sytuacji procesowej; nie warto odkładać sprawdzenia pouczenia do czasu planowanej kolejnej wizyty.

Nie każdy kontakt można objąć takim zakazem

Art. 115 ust. 3 wyłącza stosowanie opisanych ograniczeń do wskazanych kontaktów chronionych. Obejmuje to między innymi obrońcę, pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym, właściwe organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości, inne organy państwowe, organy samorządu terytorialnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka i Rzecznika Praw Pacjenta. Katalog zawiera też właściwy urząd konsularny lub przedstawicielstwo dyplomatyczne, wskazane organy ochrony praw człowieka i zaaprobowanego przedstawiciela przed ETPC. Nie oznacza to jednak zwolnienia każdego prywatnego kontaktu z członkiem rodziny z kontroli przewidzianej w ustawie.

Osobną kwestią jest organizacja odwiedzin i korespondencji. Odwiedziny nieletniego są nadzorowane przez upoważnionego pracownika lub osobę, a sposób odwiedzin osób spoza rodziny określa dyrektor albo kierownik, z ustawowym wyjątkiem dla wskazanych kontaktów chronionych. Korespondencję reguluje odrębnie art. 116. Spór o jeden zatrzymany list nie powinien być przedstawiany jako nieistniejący ogólny zakaz wszystkich spotkań z rodziną.

Co zebrać przed zwróceniem się do sądu?

• Treść decyzji albo możliwie dokładną informację o jej autorze, dacie, zakresie i podanych powodach.
• Dokumenty potwierdzające rodzaj placówki oraz podstawę i etap umieszczenia, zwłaszcza jego tymczasowy charakter.
• Zawiadomienia przekazane nieletniemu i sądowi albo informację, że mimo żądania lub obowiązku ich nie przekazano.
• Opis kontaktu, który ma się odbyć, i okoliczności przeczących wskazanym powodom ograniczenia.
• Konkretne żądanie wobec decyzji oraz dokumenty lub informacje, które mogą je uzasadniać.

Ten tryb dotyczy aktu placówki, a nie pierwszego ustalania kontaktów przez sąd na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Inny jest też cel pierwszych działań w postępowaniu dotyczącym nieletniego oraz uzyskania widzenia z osobą tymczasowo aresztowaną. Nie należy przenosić zezwoleń właściwych aresztowi na kontrolę decyzji z art. 115.

Opis odnosi się do obecnego reżimu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, obowiązującej zasadniczo od 1 września 2022 r. Przy dokumentach ze starszego postępowania potrzebna jest osobna ocena właściwych reguł czasowych.

Jeżeli kontakt z nieletnim został ograniczony, przygotuj otrzymany akt, zawiadomienia i opis planowanego kontaktu. Zakres pomocy LexActa przedstawia strona kontaktów z dzieckiem we Wrocławiu.

Źródła: ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich — właściwe art. 86, 110–116 i 417; Kodeks rodzinny i opiekuńczy — art. 113 i 113³, rozgraniczenie rodzinnego zakazu.