Przejdź do treści 
Beneficjent fundacji rodzinnej może mieć prawo do zachowku, ale kwota żądana do zapłaty wymaga uwzględnienia tego, co zostało mu już przekazane na właściwej podstawie. Artykuł 996 § 2 KC nakazuje zaliczać na należny zachowek świadczenie od fundacji oraz mienie otrzymane w związku z jej rozwiązaniem.
Podstawa zachowku i zaliczenie to dwa rachunki
Doliczenie określonej wartości do podstawy służy obliczeniu zachowku. Zaliczenie na zachowek dotyczy natomiast tego, co ma być uwzględnione przy roszczeniu konkretnego uprawnionego. Nie można odjąć całego funduszu założycielskiego od żądania każdego beneficjenta tylko dlatego, że fundacja figuruje w sprawie.
Najpierw ustala się prawo i wysokość zachowku. Następnie sprawdza się właściwe świadczenia otrzymane przez daną osobę. Przykładowo, przy założonym i już prawidłowo ustalonym zachowku 100 tys. zł oraz zaliczeniu świadczenia o ustalonej wartości 30 tys. zł, do dalszego rozliczenia pozostaje 70 tys. zł. Przykład pokazuje wyłącznie odejmowanie; nie przesądza wyceny świadczenia ani prawa do podanej kwoty.
Ustal, kto rzeczywiście otrzymał świadczenie
Świadczenie w rozumieniu art. 2 ustawy o fundacji rodzinnej może polegać na przekazaniu składników majątkowych albo oddaniu ich beneficjentowi do korzystania zgodnie ze statutem i listą beneficjentów. Samo umieszczenie nazwiska na liście, zamiar wypłaty lub zapis planu nie dowodzą jeszcze, jaką wartość rzeczywiście przekazano danej osobie.
Artykuł 996 § 2 zawiera także regułę dotyczącą dalszego zstępnego. Na jego zachowek zalicza się również właściwe świadczenie lub mienie przekazane jego wstępnemu. Potrzebne jest więc przyporządkowanie do konkretnej gałęzi rodzinnej, a nie tylko zestawienie wszystkich przelewów fundacji.
Fundacja wykonała obowiązek alimentacyjny spadkodawcy
Osobną podstawę stanowi art. 997 § 2 KC. Dotyczy zachowku zstępnego oraz kosztów obowiązku alimentacyjnego ciążącego na spadkodawcy, który został wykonany przez fundację. Zaliczenie obejmuje koszty tylko w zakresie przekraczającym przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
Nie chodzi o każdy koszt działania fundacji ani o pieniądze wydane na utrzymanie samego fundatora. Trzeba wskazać, jaki jego obowiązek został wykonany, na czyją rzecz i w jakiej wysokości, a następnie zbadać ponadprzeciętną część. Zwykłe wydatki rodzica poniesione przez niego osobiście należą do odrębnego testu opisanego w rozliczeniu kosztów wychowania i nauki.
Dokumenty potrzebne do rozliczenia
- Podstawa świadczenia: właściwe postanowienia statutu, lista beneficjentów i dokumenty wykonania.
- Odbiorca, data, rodzaj i wartość rzeczywiście przekazanego świadczenia albo mienia.
- Pokrewieństwo istotne dla zaliczenia dalszemu zstępnemu.
- Przy alimentacji: wykonany obowiązek, rzeczywisty koszt i materiał porównawczy dla nadwyżki.
Te same pozycje oznaczaj konsekwentnie, aby nie zaliczyć ich podwójnie. Szczególne regulacje wprowadził art. 129 ustawy o fundacji rodzinnej, obowiązującej od 22 maja 2023 r. Jej art. 141 dotyczy stosowania art. 997¹ KC w postępowaniach w toku; nie jest ogólnym nakazem stosowania wszystkich nowych rozliczeń do każdej dawnej sytuacji.
To, czy odbiorca mienia po rozwiązaniu fundacji sam odpowiada wobec innego uprawnionego, jest odrębną kwestią opisaną w odpowiedzialności odbiorcy mienia. W ramach pomocy w sprawach o zachowek można uporządkować oba rachunki na podstawie rzeczywistych przekazań i dokumentów.
