Przejdź do treści 
Odnalezienie małżonka uznanego wcześniej za zmarłego nie oznacza automatycznego unieważnienia nowego małżeństwa zawartego przez drugiego małżonka. Art. 55 KRO chroni nowy związek w określonym zakresie. Trzeba osobno zająć się orzeczeniem o uznaniu za zmarłego oraz ocenić status małżeński, w tym wiedzę osób zawierających kolejny ślub w ustawowo istotnym momencie.
Jaką chwilę ustania wskazuje ustawa
W razie uznania za zmarłego domniemywa się, że małżeństwo ustało w chwili oznaczonej w orzeczeniu jako chwila śmierci. Nie musi to być dzień zaginięcia, wniesienia wniosku ani wydania postanowienia. Dlatego ocenę zaczyna się od pełnej treści orzeczenia, a nie rodzinnego skrótu dat.
Jeżeli po uznaniu za zmarłego drugi małżonek zawarł nowy związek, art. 55 § 2 zakazuje unieważnienia go z tej przyczyny, że uznany za zmarłego żyje albo zmarł w innej chwili niż podana w orzeczeniu. Ta ochrona dotyczy wskazanej przyczyny; nie usuwa każdej innej możliwej podstawy podważenia małżeństwa.
Wyjątek wymaga wiedzy obu stron nowego małżeństwa
Ochrony nie stosuje się, gdy w chwili zawierania nowego związku obie jego strony wiedziały, że osoba uznana za zmarłą pozostaje przy życiu. Ustawowe pytanie jest zatem węższe niż „czy ktoś miał podejrzenia”. Trzeba ustalić rzeczywistą wiedzę każdej z tych osób i moment jej uzyskania.
Wiedza tylko jednego z nowych małżonków nie odpowiada treści tego wyjątku. Tak samo późniejsze odnalezienie osoby i uzyskanie pewnej informacji już po ślubie nie są wiedzą obu stron w chwili zawierania. Nie należy jednak z tego wyprowadzać samodzielnego rozstrzygnięcia konkretnego sporu bez dowodów dotyczących przebiegu zdarzeń.
| Ustalenie | Znaczenie |
|---|---|
| Osoba żyje, lecz przy zawieraniu nowego małżeństwa obie strony o tym nie wiedziały. | Samo ujawnienie życia nie daje opisanej podstawy unieważnienia chronionego związku. |
| Obie strony wiedziały o życiu już w chwili kolejnego ślubu. | Wyjątek wymaga zbadania; nie można powołać ochrony z art. 55 § 2 w tym samym zakresie. |
| Śmierć nastąpiła w innej chwili niż wskazana w orzeczeniu. | Potrzebna jest właściwa korekta orzeczenia, z osobną oceną ustawowej ochrony nowego związku. |
Orzeczenie o uznaniu za zmarłego ma własny tryb kontroli
Art. 539–543 KPC przewidują szczególne postępowanie. Właściwy jest sąd, który w pierwszej instancji orzekł uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu. Wniosek o uchylenie może zgłosić każdy zainteresowany; sąd może działać także z urzędu. Po wykazaniu, że osoba żyje, uchyla postanowienie. Przy dowodzie innej chwili śmierci obowiązuje szczególna reguła art. 542.
Jeżeli osoba zjawi się osobiście w sądzie i wykaże tożsamość, art. 543 przewiduje niezwłoczne uchylenie postanowienia bez dalszego postępowania. Nie jest to ta sama sytuacja co przekazanie przez rodzinę niepotwierdzonej informacji o jej odnalezieniu. Uchylenie orzeczenia nie zastępuje analizy statusu nowego małżeństwa według art. 55 KRO.
Jakie dokumenty i daty porównać
Zgromadź postanowienie o uznaniu za zmarłego, akty obu małżeństw, dowody tożsamości oraz dokumenty pozwalające odtworzyć daty i wiedzę stron. Oddziel problem statusu od rozliczeń spadkowych i zwrotu majątku. Przy innych wadach kolejnego ślubu potrzebna jest odrębna ocena ustawowych przesłanek unieważnienia małżeństwa.
Zaginięcie bez orzeczenia o uznaniu za zmarłego to jeszcze inny problem. W sprawie rozwodowej może wtedy chodzić o poszukiwanie adresu i kuratora dla nieznanego miejsca pobytu. Do oceny statusu małżeńskiego po odnalezieniu osoby nie wystarcza więc sama wiadomość „wrócił”: potrzebna jest pełna chronologia i treść istniejących rozstrzygnięć.
Podstawy: KRO, art. 13, 19 i 55 oraz KPC, art. 539–543.
