Zarzut wyzysku z art. 304 KK: jakie fakty odróżniają przestępstwo od niekorzystnej umowy?

Sama niekorzystna umowa nie przesądza przestępstwa z art. 304 KK. Przy § 1 trzeba wykazać wykorzystanie przymusowego położenia kontrahenta oraz zawarcie umowy nakładającej świadczenie niewspółmierne ze świadczeniem wzajemnym. Paragrafy 2–3 dotyczą natomiast szczególnych żądań zapłaty kosztów lub odsetek. Tych postaci nie należy łączyć w jeden uproszczony test „drogiej pożyczki”.

Co oznacza wykorzystanie przymusowego położenia?

Art. 304 § 1 może dotyczyć umowy z osobą fizyczną, osobą prawną albo jednostką organizacyjną bez osobowości prawnej. Trzeba ustalić konkretną sytuację kontrahenta, jej znaczenie dla konieczności zawarcia umowy oraz świadome wykorzystanie jej przez drugą stronę. Sam brak zdolności kredytowej, utrzymywanie się z renty lub potrzeba uzyskania pieniędzy nie wyjaśniają jeszcze całego przymusowego położenia.

W wyroku V KK 332/13 z 27 marca 2014 r. Sąd Najwyższy zakwestionował właśnie utożsamienie tej przesłanki z samym brakiem zdolności kredytowej i niskim dochodem. Znaczenie miało ustalenie, dlaczego świadczenie było w rzeczywistej sytuacji niezbędne, a także co druga strona o tym wiedziała. Jest to orzeczenie dotyczące dawnego art. 304, odpowiadającego dzisiejszemu § 1, a nie później dodanych § 2–3.

Osobno trzeba zestawić rzeczywiste świadczenia i warunki umowy z chwili jej zawarcia. Pomocne są pełna umowa, wcześniejsze uzgodnienia, dowody wydania pieniędzy lub rzeczy i sposób określenia świadczenia wzajemnego. Nie należy zastępować tego samą późniejszą trudnością w spłacie albo przypadkowym porównaniem cen.

Zawarcie umowy i żądanie zapłaty to różne zachowania

Postać z art. 304	Co należy ustalić?
§ 1: wykorzystanie przymusowego położenia	Sytuację kontrahenta, jej wykorzystanie oraz umowę nakładającą niewspółmierne świadczenie.
§ 2: żądanie kosztów innych niż odsetki	Właściwą umowę i świadczenie pieniężne do zwrotu oraz kwotę żądania wobec ustawowego maksimum kosztów.
§ 3: żądanie odsetek	Właściwą umowę i rodzaj odsetek oraz żądaną stopę wobec odpowiedniej stopy maksymalnej.

Paragrafy 2–3 dotyczą świadczenia pieniężnego udzielonego osobie fizycznej z obowiązkiem zwrotu, niezwiązanego bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Ustawa wymienia pożyczkę, kredyt i inne umowy o takim przedmiocie. Te postaci mają własne znamiona; nie należy zastępować ich badania samym pytaniem o przymusowe położenie z § 1.

W § 2 chodzi o żądanie kosztów innych niż odsetki w kwocie co najmniej dwukrotnie przekraczającej ich ustawowe maksimum. W § 3 — o żądanie odsetek w wysokości co najmniej dwukrotnie przekraczającej stopę odsetek maksymalnych albo maksymalnych za opóźnienie. Nie wystarczy więc wykazać dowolnego przekroczenia cywilnego limitu.

Art. 115 § 25 KK zalicza do kosztów innych niż odsetki między innymi wskazane marże, prowizje, opłaty, koszty usług dodatkowych oraz bezpośrednio ponoszone wynagrodzenie pośrednika. Przewiduje też wyłączenie opłat notarialnych i danin publicznoprawnych, które strony muszą ponieść w związku z zawarciem umowy. Sama zmiana nazwy prowizji na „usługę” nie zastępuje analizy jej rzeczywistego charakteru.

Nie istnieje jeden procent właściwy dla każdej umowy

Najpierw ustala się ustawowy limit dla konkretnej umowy i daty. Inne znaczenie mają odsetki maksymalne z art. 359 KC i maksymalne za opóźnienie z art. 481 KC, inne pozaodsetkowe koszty pożyczki z art. 720², a inne szczególny reżim kredytu konsumenckiego z art. 36a–36c. Przy tym ostatnim znaczenie mogą mieć także odroczenie spłaty i kolejne kredyty udzielone w ustawowym okresie 120 dni. Nie można dowolnie wybrać najwygodniejszego wzoru lub porównać rocznej stopy odsetek z sumą wszystkich opłat.

Nowe § 2–3 weszły w życie 30 maja 2020 r. Art. 65 ustawy zmieniającej określa szczególne warunki dotyczące późniejszych żądań wynikających ze starszych umów. Kolejna zmiana wprowadziła nowe cywilne limity i reguły kredytu konsumenckiego od 18 grudnia 2022 r., z zachowaniem dotychczasowych przepisów dla wcześniejszych umów w zakresie wskazanym w art. 10. Definicja kosztów z art. 115 § 25 KK obowiązuje od 18 maja 2023 r. Dlatego trzeba oddzielić datę umowy, żądania i stosowanego limitu oraz sprawdzić art. 4 KK; dzisiejsze brzmienie nie rozstrzyga automatycznie dawnego zdarzenia.

W sprawie V KK 332/13 SN uchylił zaskarżoną część orzeczeń i umorzył postępowanie z powodu przedawnienia karalności. Nie było to uniewinnienie ani potwierdzenie, że dowolna krzywdząca umowa jest przestępstwem. Dawnych terminów przedawnienia i ocen dotyczących § 1 nie należy przenosić automatycznie na obecne żądania z § 2–3.

Karna kwalifikacja nie zastępuje cywilnego żądania

Cywilny wyzysk z art. 388 KC i wybór właściwego żądania ma odrębne przesłanki i skutki. Sam zarzut z art. 304 KK nie unieważnia automatycznie umowy. Innego testu wymaga również oszustwo z art. 286 KK, w którym znaczenie mają błąd lub wskazana w ustawie niezdolność do oceny działania oraz niekorzystne rozporządzenie mieniem.

Za czyn z § 1 grozi pozbawienie wolności do 3 lat, a z § 2–3 — od 3 miesięcy do 5 lat. Są to ustawowe zagrożenia, a nie wynik każdej sprawy. Konieczna pozostaje ocena umyślności według art. 8–9 KK oraz wszystkich znamion właściwej postaci.

Jak uporządkować fakty przed oceną zarzutu?

• Zachowaj pełną umowę, aneksy i uzgodnienia z datami.
• Opisz konkretne położenie kontrahenta oraz materiał wskazujący, co druga strona o nim wiedziała.
• Oddziel świadczenia rzeczywiście przekazane od kwot zapisanych w dokumentach.
• Przy żądaniu zapłaty zachowaj jego datę, kwotę, podstawę i rozdzielenie kapitału, kosztów oraz odsetek.
• Dołącz dowody wpłat i pełną korespondencję, aby ocenić właściwą postać czynu oraz chronologię.

W ramach pomocy w sprawie karnej dotyczącej wyzysku można porównać te fakty z konkretnym opisem zarzutu lub naruszenia. Ocena karna i dochodzenie żądania cywilnego wymagają rozdzielenia ich podstaw i oczekiwanego skutku.

Źródła

Kodeks karny — art. 4, 8–9, 115 § 25, 286 i 304; Kodeks cywilny — właściwe limity i art. 388; ustawa o kredycie konsumenckim — art. 36a–36c; ustawa z 14 maja 2020 r. — art. 8, 65 i 76; ustawa z 6 października 2022 r. — właściwe zmiany i przepisy przejściowe