Kiedy sąd może całkowicie zakazać kontaktów z dzieckiem?

Sąd zakaże utrzymywania kontaktów, jeżeli poważnie zagrażają one dobru dziecka lub je naruszają. Taki próg przewiduje art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wniosek o całkowity zakaz powinien więc wyjaśniać konkretne zagrożenie dla dziecka i potrzebną ochronę. Sam ostry konflikt dorosłych ani zamiar ukarania drugiego rodzica nie zastępują tej oceny.

Zakaz kontaktów a władza rodzicielska i nadzór nad spotkaniem

Prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem są niezależne od władzy rodzicielskiej. Pozbawienie rodzica tej władzy samo nie oznacza całkowitego zakazu kontaktów. Kontakty obejmują także rozmowy, korespondencję i porozumiewanie się na odległość, dlatego żądanie oraz treść istniejącego orzeczenia trzeba odczytać szerzej niż tylko jako rozstrzygnięcie o osobistych spotkaniach.

Należy rozróżnić całkowity zakaz z art. 113³ od ograniczeń z art. 113². Spotkanie w obecności innej osoby albo ograniczenie kontaktu do określonej formy to inne rozwiązania niż wyłączenie kontaktów w całości. Nie wystarczy nazwać wniosku „zakazem”, jeżeli w rzeczywistości chodzi o bezpieczniejsze warunki spotkań. Organizację takiego rozwiązania przedstawia osobny tekst o kontaktach w obecności kuratora lub innej osoby. Gdy żądasz całkowitego zakazu, trzeba wyjaśnić, dlaczego w opisanej sytuacji potrzebna jest właśnie tak daleko idąca ochrona.

Jak przełożyć obawy na fakty dla sądu?

Przedstaw zdarzenia, ich daty, przebieg oraz wpływ na dziecko. Oddziel własne obserwacje od informacji uzyskanych od innych osób i wskaż, czym można je potwierdzić. Opis „drugi rodzic jest niebezpieczny” nie pozwala jeszcze ustalić, co wydarzyło się podczas kontaktu, jakie ryzyko nadal występuje i dlaczego wymaga zakazu. Dowody powinny odnosić się do tych okoliczności, a nie wyłącznie do wzajemnych pretensji rodziców.

Warto wyraźnie zaznaczyć, czy zagrożenie dotyczy każdej formy kontaktu, czy konkretnego sposobu jego wykonywania. Sąd ocenia dobro dziecka; rodzic nie uzyskuje zakazu automatycznie przez samo złożenie zarzutów. Podstawowy sposób ustalania kontaktów omawia poradnik o uregulowaniu kontaktów, natomiast tutaj celem jest ocena żądania najdalej idącej ochrony.

Do którego postępowania skierować żądanie?

W odrębnej krajowej sprawie opiekuńczej właściwy jest sąd rodzinny jako sąd opiekuńczy. W nowo wszczynanej sprawie właściwość miejscową wyznacza miejsce zamieszkania dziecka, a przy jego braku — miejsce pobytu. Jeżeli nie ma tej podstawy, art. 569 KPC odsyła do ostatniego miejsca zamieszkania, a w jego braku — ostatniego miejsca pobytu. Dopiero przy braku również tej podstawy właściwy jest sąd rejonowy dla m.st. Warszawy. Dla spraw wszczętych przed 1 lipca 2023 r. trzeba uwzględnić przepisy przejściowe ustawy zmieniającej; opisanej nowej reguły nie przenosi się na nie automatycznie. Wniosek powinien określać żądanie i wskazywać zainteresowanych. Sąd opiekuńczy może również wszcząć postępowanie z urzędu. Te reguły krajowe nie zastępują osobnej kontroli jurysdykcji, gdy sprawa ma związek z innym państwem.

Jeżeli trwa sprawa o rozwód albo separację dotycząca rodziców wspólnego małoletniego dziecka, nie należy zakładać równoległego, odrębnego postępowania o kontakty. Art. 445¹ KPC przewiduje w tym czasie szczególny porządek. Potrzebę ochrony na czas procesu przedstawia się w ramach zabezpieczenia w sprawie rozwodowej lub o separację. Dlatego do oceny drogi działania potrzebna jest informacja o takim postępowaniu i jego dotychczasowych rozstrzygnięciach.

Sąd opiekuńczy wysłuchuje przedstawiciela ustawowego dziecka. Powinien także wysłuchać samo dziecko, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości, oraz w miarę możliwości uwzględnić jego rozsądne życzenia. Nie ma tu prostego założenia, że dopiero ukończenie jednego wybranego wieku pozwala poznać zdanie dziecka. Sposób wysłuchania podlega ochronnym regułom KPC; nie zastępuje go wymuszanie przez rodzica pisemnej deklaracji przeciwko drugiemu rodzicowi.

Gdy ochrona jest potrzebna jeszcze przed końcem sprawy

W żądaniu zabezpieczenia należy osobno określić, jak kontakty mają być uregulowane do czasu rozstrzygnięcia i dlaczego nie można czekać. Trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w zabezpieczeniu. Art. 755 § 1 pkt 4 KPC pozwala uregulować na ten czas kontakty z dzieckiem. Co do zasady w sprawach dotyczących kontaktów zabezpieczenie następuje po rozprawie; art. 756¹ przewiduje wyjątek dla wypadku niecierpiącego zwłoki. Samo nazwanie sytuacji pilną nie gwarantuje wydania zakazu bez rozprawy.

Po wydaniu postanowienia trzeba sprawdzić jego dokładną treść i zakres. W sprawie opiekuńczej art. 578 KPC wiąże skuteczność i wykonalność co do zasady z ogłoszeniem, a gdy go nie było — z wydaniem. Nie należy samodzielnie uznawać zakazu za uchylony tylko dlatego, że rodzice później się porozumieli. Sąd może zmienić rozstrzygnięcie o kontaktach, jeżeli wymaga tego dobro dziecka; art. 577 KPC dopuszcza zmianę nawet prawomocnego postanowienia opiekuńczego. Potrzebę zmiany i nowe okoliczności przedstawia się sądowi.

Osobno należy ocenić istniejący zakaz zbliżania lub inny zakaz ochronny. Nie jest on po prostu inną nazwą rodzinnego rozstrzygnięcia z art. 113³. Z kolei gdy problem pojawia się przy wykonywaniu zagranicznego orzeczenia, odrębną operacją jest reakcja na wyjątkowe zagrożenie dla dziecka przy wykonaniu kontaktów za granicą. Wniosek dotyczący wykonania nie zastępuje rozpoznania istoty krajowej sprawy o zakaz.

Co przygotować do oceny żądania zakazu?

• Dotychczasowe orzeczenia o kontaktach i informacje, czy trwa rozwód, separacja albo inne postępowanie dotyczące dziecka.
• Precyzyjne żądanie: całkowity zakaz czy określone ograniczenie, a także osobna propozycja ochrony na czas sprawy.
• Chronologię konkretnych zdarzeń oraz dostępne dokumenty, wiadomości i dane osób mogących je potwierdzić.
• Opis wpływu sytuacji na dziecko i przyczyn, dla których łagodniejsza ochrona nie odpowiada wskazanemu zagrożeniu.
• Informacje o aktualnej pilności oraz o innych obowiązujących zakazach, bez zakładania, że zastępują one rozstrzygnięcie rodzinne.

Jeżeli potrzebujesz oceny właściwego żądania i drogi postępowania, przygotuj te informacje przed rozmową. Zakres pomocy LexActa przedstawia strona kontaktów z dzieckiem we Wrocławiu.

Źródła: Kodeks rodzinny i opiekuńczy — art. 113–113⁶; Kodeks postępowania cywilnego — właściwe art. 216¹–216², 445¹, 511, 568–570, 576–578, 730–730¹, 755 i 756¹; ustawa z 9 marca 2023 r. — art. 1 pkt 81 oraz art. 19, 20 i 31, właściwość i reguły przejściowe; rozporządzenie 2019/1111 — art. 56, wyłącznie rozgraniczenie wykonania zagranicznego.