Przejdź do treści 
Powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa służy rozstrzygnięciu, czy stosunek małżeński w ogóle powstał, mimo że sporządzono akt małżeństwa. To inne żądanie niż rozwiązanie istniejącego związku przez rozwód. Różni się również od unieważnienia małżeństwa zawartego z określoną ustawową wadą oraz od sprostowania błędnych danych w akcie.
Najpierw ustal, czego dotyczy spór
| Problem | Punkt wyjścia |
|---|---|
| Brak ustawowej przesłanki zawarcia, choć istnieje akt. | Art. 1–2 KRO i żądanie ustalenia nieistnienia. |
| Małżeństwo powstało, ale wystąpiła ustawowa przyczyna jego unieważnienia. | Przepisy o unieważnieniu, z własnymi przesłankami i ograniczeniami. |
| Istniejący związek ma zostać rozwiązany z powodu rozkładu pożycia. | Rozwód według art. 56 KRO. |
| Akt zawiera nieprawidłową datę, nazwisko lub inne dane. | Właściwa procedura korekty dokumentu, bez utożsamiania błędu z brakiem małżeństwa. |
Art. 2 KRO przyznaje żądanie każdemu, kto ma interes prawny, gdy mimo niezachowania przesłanek art. 1 sporządzono akt. Trzeba wyjaśnić rzeczywistą niepewność własnej sytuacji prawnej, a nie tylko zainteresowanie cudzą historią. Znaczenie ma również art. 189 KPC. Akt stanu cywilnego jest wyłącznym dowodem stwierdzonego w nim zdarzenia; sprzecznego statusu nie ustala się przez samo prywatne oświadczenie o „nieważnym ślubie”.
Uchybienie przy ślubie wyznaniowym nie zawsze oznacza nieistnienie
Przy formie z art. 1 § 2 KRO potrzebne są oświadczenia o woli jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu, złożone w obecności duchownego, oraz późniejsze sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika USC. Możliwość nadania skutków cywilnych tej formie musi przewidywać właściwa umowa międzynarodowa lub ustawa regulująca stosunki z danym kościołem albo związkiem wyznaniowym. Przepisy art. 8 regulują zaświadczenia i ich przekazanie. Nie można jednak każdego uchybienia tej procedurze potraktować jako samodzielnej podstawy nieistnienia już zarejestrowanego związku.
W uchwale siedmiu sędziów z 10 maja 2023 r., III CZP 71/22, Sąd Najwyższy rozróżnił przesłanki powstania małżeństwa od wymagań związanych ze sporządzeniem aktu. Samo naruszenie wymagań art. 8 nie daje automatycznie odpowiedzi, że związek nie istnieje, jeżeli spełniono przesłanki art. 1 § 2 i sporządzono akt. Trzeba zbadać rzeczywiste oświadczenia oraz rejestrację. Reguły odmowy sporządzenia aktu nie są tym samym co podważanie statusu po jego sporządzeniu.
Ta uchwała nie pozwala zastąpić brakujących oświadczeń długością wspólnego życia. Nie oznacza też, że każde opóźnienie lub dowolny wadliwy dokument należy pominąć. Jej praktyczna wartość polega na prawidłowym wyborze pytania, które ma rozstrzygnąć sąd.
Żądanie statusowe wymaga właściwego procesu
Sprawy o ustalenie nieistnienia małżeństwa należą do szczególnego postępowania procesowego w sprawach małżeńskich. Właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy. Trzeba prawidłowo określić strony stosownie do tego, kto występuje z żądaniem; kierownik USC nie staje się pozwanym tylko dlatego, że sporządził akt.
Do oceny przygotuj odpis zupełny aktu, protokoły i zaświadczenia związane z zawarciem, korespondencję z USC oraz dokładną chronologię. Opisz, której konkretnie przesłanki art. 1 miało zabraknąć. Dowody rozpadu relacji nie zastępują dowodów dotyczących jej prawnego powstania. Gdy problem dotyczy ustawowej przeszkody do zawarcia, odrębnie sprawdź przesłanki unieważnienia małżeństwa cywilnego.
Jeżeli rozbieżność dotyczy wyłącznie danych dokumentu, właściwsza może być procedura sprostowania lub uzupełnienia aktu małżeństwa. W ramach oceny dokumentów dotyczących statusu małżeńskiego najpierw trzeba ustalić żądanie, dopiero potem redagować pozew.
Źródła: KRO, art. 1–2, 8 i przepisy o unieważnieniu, KPC, art. 17, 189 i 425–426, Prawo o aktach stanu cywilnego, art. 3 i 87 oraz pełny opublikowany tekst uchwały SN, III CZP 71/22.
