Prawo państwa trzeciego wskazane dla spadku odsyła do Polski: kiedy uwzględnia się odesłanie?

Jeżeli rozporządzenie spadkowe wskazuje prawo państwa trzeciego, nie zawsze kończy się to zastosowaniem wyłącznie jego materialnych zasad dziedziczenia. Art. 34 rozporządzenia nr 650/2012 nakazuje w określonym zakresie uwzględnić również normy kolizyjne tego państwa, czyli przepisy wskazujące prawo właściwe. Mogą one odesłać do prawa państwa uczestniczącego albo innego państwa trzeciego. Nie jest to jednak automatyczna droga do polskiego prawa w każdym spadku po obywatelu polskim.

Odtwórz kolejność wskazania prawa

Najpierw trzeba ustalić, czy do sprawy stosuje się rozporządzenie i na jakiej podstawie wskazano prawo obce. Co do zasady dotyczy ono dziedziczenia po osobach zmarłych 17 sierpnia 2015 r. lub później; znaczenie mogą mieć także konwencje i przepisy przejściowe. Ogólna reguła ostatniego zwykłego pobytu, wyjątkowo ściślejszy związek i wybór prawa mają różne konsekwencje dla odesłania.

Następnie należy odczytać rzeczywiste normy kolizyjne wskazanego państwa, w wersji właściwej dla sprawy. Nie wolno zastępować ich przypuszczeniem „tam zawsze decyduje obywatelstwo”. To właśnie treść tych norm może skierować analizę dalej. Zasada powszechnego stosowania z art. 20 pozwala wskazać prawo państwa nieuczestniczącego; sama nie wyjaśnia jeszcze, czy zachodzi odesłanie.

Dwa dopuszczone kierunki z art. 34 ust. 1

Pierwszy to odesłanie do prawa państwa członkowskiego uczestniczącego w systemie rozporządzenia. Może nim być Polska, jeżeli do tego prowadzi właściwa obca norma. Drugi to odesłanie do prawa innego państwa trzeciego, które stosowałoby swoje własne prawo. Ten ostatni warunek jest istotny: przepis nie pozwala bez końca przechodzić od jednego systemu do kolejnego.

Modelowo, jeżeli rozporządzenie wskazało prawo państwa A, a jego właściwa norma kolizyjna kieruje do prawa polskiego, trzeba sprawdzić możliwość uwzględnienia tego odesłania. Jeżeli kieruje do państwa B, nieuczestniczącego w systemie, potrzebna jest także ocena, czy B stosowałoby własne prawo. To przykład schematu, a nie informacja o prawie konkretnego kraju. Bez pełnych przepisów i ustalenia ich zakresu nie można przesądzić rzeczywistego łańcucha.

Kiedy odesłanie jest wyłączone

Art. 34 ust. 2 zawiera zamknięty wykaz wyłączeń. Odesłania nie stosuje się do prawa wskazanego na podstawie:

• art. 21 ust. 2 — wyjątkowego, oczywiście ściślejszego związku;
• art. 22 — wyboru prawa;
• art. 27 — wskazanych tam reguł formy pisemnego rozrządzenia;
• art. 28 lit. b — formy oświadczenia ocenianej według prawa zwykłego pobytu składającego;
• art. 30 — szczególnych ograniczeń dotyczących określonych składników majątku.

Nie można więc po skutecznym wyborze prawa uznać, że jego normy kolizyjne zawsze odeślą z powrotem i wyłączą ten wybór. Trzeba też zachować precyzję: art. 34 wymienia art. 28 lit. b, a nie bez rozróżnienia cały art. 28. Wyłączeń nie powinno się skracać do ogólnego hasła „przy testamencie nie ma odesłania”, ponieważ sam fakt istnienia testamentu nie jest takim przepisem.

Odesłanie nie rozstrzyga wszystkich problemów zagranicznego spadku

Wskazanie prawa i jurysdykcja sądu to odrębne pytania. Uwzględnienie odesłania do Polski nie jest samoistnym przyznaniem polskiemu sądowi jurysdykcji. Nie należy też utożsamiać odesłania z dostosowaniem nieznanego prawa rzeczowego, które dotyczy innego etapu i innego problemu. Ogólne tło wyboru prawa przedstawia poradnik o spadku z elementem zagranicznym.

Przygotuj dokumenty dotyczące ostatniego zwykłego pobytu, obywatelstw, wyboru prawa i dat rozrządzeń. Dołącz pełną treść zidentyfikowanych obcych norm kolizyjnych, ich daty obowiązywania i źródła, zamiast samego internetowego streszczenia. Przy analizie prawa właściwego dla spadku pozwala to sprawdzić każdy odsyłacz oraz ewentualny wyjątek, zanim zostaną obliczone udziały lub sformułowane żądania. Podstawa: rozporządzenie nr 650/2012, art. 20–22, 27–30, 34, 75 i 83.