Przejdź do treści 
W Polsce można wystąpić o odmowę uznania lub wykonania unijnego orzeczenia o kontaktach z dzieckiem, ale trzeba wskazać podstawę dopuszczalną dla konkretnego tytułu. Inaczej ocenia się zwykłe orzeczenie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, a inaczej orzeczenie o kontaktach opatrzone uprzywilejowanym zaświadczeniem z art. 47 rozporządzenia 2019/1111. Samo złożenie wniosku o odmowę nie zatrzymuje automatycznie wykonywania kontaktów.
Ten tekst dotyczy postępowań objętych rozporządzeniem 2019/1111, zasadniczo wszczętych 1 sierpnia 2022 r. lub później, między uczestniczącymi państwami UE. Dania nie stosuje tego rozporządzenia. Przy wcześniejszym postępowaniu lub tytule z innego reżimu nie należy przenosić poniższej instrukcji bez sprawdzenia właściwych przepisów. Ważna jest data wszczęcia sprawy, a nie wyłącznie data wydania albo uprawomocnienia się orzeczenia.
Najpierw sprawdź orzeczenie i zaświadczenie
Zacznij od pełnego odpisu orzeczenia, otrzymanego zaświadczenia i dokumentów dotyczących jego doręczenia. Nie każde orzeczenie o kontaktach jest automatycznie tytułem uprzywilejowanym. W tym szczególnym trybie znaczenie ma zaświadczenie wydane na podstawie art. 47. Rozporządzenie dopuszcza też dochodzenie uznania i wykonania takiego orzeczenia według zasad zwykłych, dlatego nie wystarczy ocenić samej nazwy sprawy lub formularza.
| Sytuacja | Co podlega sprawdzeniu | Czego nie zastępuje wniosek |
|---|---|---|
| Zwykłe orzeczenie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej | Właściwe podstawy z art. 39; przy odmowie wykonania także odesłanie z art. 41. | Apelacji od ustalonego harmonogramu ani ponownej oceny całej sprawy. |
| Orzeczenie o kontaktach wykonywane w uprzywilejowanym trybie z zaświadczeniem art. 47 | Węższa podstawa z art. 50: odpowiednia kolizja z późniejszym orzeczeniem. | Wniosku do sądu pochodzenia o naprawienie lub cofnięcie wadliwego zaświadczenia. |
| Poważne zagrożenie pojawiło się dopiero po wydaniu orzeczenia | Odrębne warunki zawieszenia lub odmowy wykonania z art. 56 ust. 4–6. | Wykazania pierwotnej wady postępowania na podstawie art. 39. |
Kompletowanie tytułu przez osobę występującą o wykonanie opisuje osobny poradnik o orzeczeniu i zaświadczeniu potrzebnych do zagranicznego wykonania kontaktów. Tutaj punktem wyjścia jest konkretny zarzut przeciw prawnemu skutkowi lub wykonaniu już istniejącego tytułu.
Zarzut musi odpowiadać ustawowej podstawie
W zwykłym trybie należy sprawdzić przede wszystkim, czy doszło do oczywistej sprzeczności uznania z porządkiem publicznym, z uwzględnieniem dobra dziecka, czy — w przypadku orzeczenia wydanego zaocznie — osobie nieobecnej doręczono pismo wszczynające postępowanie lub pismo równorzędne w czasie i w sposób umożliwiający przygotowanie obrony oraz czy osoba powołująca się na naruszenie swojej odpowiedzialności rodzicielskiej miała możliwość bycia wysłuchaną. Przy zarzucie wadliwego doręczenia znaczenie ma także wyjątek dotyczący jednoznacznego zaakceptowania orzeczenia przez tę osobę.
Podstawą może być również odpowiednia niezgodność z późniejszym rozstrzygnięciem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej. Trzeba porównać treść obu orzeczeń, ich kolejność, państwo wydania oraz wymagania uznania późniejszego tytułu. Nie wystarczy dołączyć dowolnego pisma z innego sądu i nazwać go „sprzecznym orzeczeniem”. Katalog art. 39 zawiera również szczególną podstawę dotyczącą procedury umieszczenia dziecka z art. 82; nie jest ona ogólnym zarzutem w każdej sprawie kontaktowej.
Osobno ocenia się możliwość wypowiedzenia się dziecka zdolnego do kształtowania własnych poglądów. Art. 39 ust. 2 pozwala odmówić uznania, a nie nakazuje odmowy w każdym przypadku braku wysłuchania. Przepis przewiduje wyjątki dotyczące określonych spraw majątkowych oraz poważnych względów, w szczególności pilności. Nie chodzi o to, aby dziecko samo rozstrzygnęło spór, lecz o sprawdzenie właściwej gwarancji proceduralnej.
Przy uprzywilejowanym tytule nie można po prostu przenieść całej listy art. 39 do wniosku w państwie wykonania. Art. 50 dotyczy kolizji z późniejszym orzeczeniem spełniającym wskazane w nim warunki. Jeżeli problemem jest niespełnienie wymagań wydania zaświadczenia z art. 47, odrębna czynność następuje w sądzie pochodzenia. Tę granicę wyjaśnia poradnik o sprostowaniu lub cofnięciu uprzywilejowanego zaświadczenia.
Sąd rozpoznający odmowę nie staje się kolejnym sądem odwoławczym w sprawie harmonogramu. Rozporządzenie wyłącza ponowne badanie jurysdykcji sądu pochodzenia oraz kontrolę merytoryczną orzeczenia. Argument „polski sąd ułożyłby spotkania inaczej” nie zastępuje dopuszczalnej podstawy odmowy.
Do którego sądu i z jakimi materiałami?
Polską procedurę określają odpowiednio stosowane art. 1153²³–1153²⁵ KPC. Wniosek rozpoznaje sąd okręgowy. Przy odmowie wykonania punktem wyjścia jest miejsce zamieszkania lub siedziba osoby zobowiązanej, a w braku takiego sądu — okręg, w którym ma być lub jest prowadzone wykonanie. Dla odmowy uznania, przy odpowiednim stosowaniu art. 1153²³ § 2 w związku z art. 1153²⁵ § 2, właściwy jest sąd okręgowy, który byłby miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem, lub w którego okręgu znajduje się miejscowo właściwy sąd rejonowy. W braku tej podstawy właściwy jest Sąd Okręgowy w Warszawie. Nie należy wybierać sądu wyłącznie według własnego miejsca zamieszkania. Druga strona może przedstawić stanowisko w terminie wyznaczonym przez sąd, a wniosek rozpoznawany jest na posiedzeniu niejawnym.
Do przygotowania konkretnego wniosku przydadzą się:
- odpis orzeczenia oraz — w stosownym przypadku i w miarę możliwości — zaświadczenie wydane na podstawie art. 36 lub 47;
- pismo, na podstawie którego w Polsce powołano się na tytuł albo rozpoczęto jego wykonywanie;
- dowody odnoszące się do wybranej podstawy, np. dokumenty doręczenia lub pełny późniejszy tytuł, na który powołuje się wnioskodawca;
- chronologia postępowań i otrzymanych pism, z datami istotnymi dla obrony;
- informacja o toczących się w państwie pochodzenia środkach zaskarżenia albo postępowaniu dotyczącym zaświadczenia.
Art. 59 nie wprowadza zasady, że brak zaświadczenia zawsze zamyka drogę obrony. Sąd może w określonych sytuacjach odstąpić od ponownego przedstawienia dokumentów, które już posiada, lub zażądać ich od drugiej strony. Może również wymagać potrzebnego tłumaczenia treści zaświadczenia albo orzeczenia. Materiały należy powiązać z żądaniem i konkretną podstawą, zamiast składać sam obszerny opis konfliktu.
Odmowa i zawieszenie to dwie różne decyzje
Jeżeli kontakty mają być wykonywane przed rozpoznaniem wniosku, trzeba osobno ocenić potrzebę zawieszenia wykonania. Art. 56 ust. 2 lit. c pozwala je zawiesić na wniosek w związku z wystąpieniem o odmowę wykonania, lecz nie ustanawia automatycznego skutku każdego sprzeciwu. Inna sytuacja występuje wtedy, gdy wykonalność zawieszono już w państwie pochodzenia — dotyczy jej art. 56 ust. 1.
Z kolei art. 63 odnosi się do możliwości zawieszenia samego postępowania rozpoznającego odmowę, np. ze względu na zwyczajny środek zaskarżenia w państwie pochodzenia lub wniosek o cofnięcie zaświadczenia. Nie należy mylić takiej przerwy z uzyskaniem ochrony przed aktualnym wykonaniem. Jeżeli powodem sprzeciwu jest nowe, poważne zagrożenie dla dziecka, właściwy test przedstawia osobny tekst o wstrzymaniu lub odmowie wykonania z powodu nowego ryzyka.
Opłata i dalszy środek zaskarżenia
Od właściwego wniosku o odmowę wykonania albo odmowę uznania objętego rozporządzeniem 2019/1111 pobiera się co do zasady opłatę stałą 300 zł. Wynika to z art. 24 ust. 1 pkt 2a–2b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Nie jest to obietnica łącznego kosztu całej sprawy. Możliwość zwolnienia od kosztów wymaga właściwej podstawy i dokumentów; także art. 74 rozporządzenia nie przyznaje każdemu rodzicowi automatycznie bezpłatnego prowadzenia dowolnego postępowania.
Na postanowienie sądu okręgowego przysługuje zażalenie. Przy krajowym środku zasadnicze znaczenie ma doręczenie postanowienia z uzasadnieniem: ogólna reguła przewiduje tydzień od tego doręczenia. Trzeba jednak sprawdzić, czy najpierw należy w terminie tygodnia zażądać uzasadnienia, czy sąd doręczył je z urzędu, a także czy nie odstąpił od uzasadnienia. Są to różne sytuacje opisane w art. 357 i 394 KPC. Pouczenia nie wolno zastępować terminem odnoszącym się do innego pisma lub zagranicznego postępowania. Dalsza kontrola, w tym skarga kasacyjna przewidziana w art. 1153²⁴, wymaga osobnej oceny jej warunków.
Jeżeli potrzebujesz oceny dopuszczalnego zarzutu, właściwego sądu lub wniosku o zawieszenie, w ramach pomocy prawnej w sprawach kontaktów z dzieckiem możesz przekazać orzeczenie, zaświadczenie, otrzymane pisma i chronologię doręczeń. Pozwala to odróżnić właściwą obronę w Polsce od czynności, którą trzeba podjąć w sądzie pochodzenia.
Podstawy prawne: rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, w szczególności art. 39–50, 56, 59–63, 69, 71, 74 i 100; Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 357, 394 i 1153²³–1153²⁵; ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, art. 24.
