Przejdź do treści 
Gdy małżonek ma zostać przesłuchany w innym państwie uczestniczącym w unijnym systemie przeprowadzania dowodów, samo przesłanie linku do połączenia może nie rozwiązać kwestii procesowych. Rozporządzenie UE 2020/1783 przewiduje współpracę sądów oraz odrębną drogę bezpośredniego przeprowadzenia dowodu przez sąd prowadzący sprawę.
Nie jest to mechanizm doręczenia pozwu. Przedmiotem czynności jest uzyskanie dowodu do postępowania, a wybór drogi wpływa na właściwy organ, sposób przesłuchania, udział stron i dopuszczalność środków przymusu.
Dwie drogi, które trzeba rozróżnić
W pierwszej sąd prowadzący sprawę zwraca się do właściwego sądu innego państwa członkowskiego o przeprowadzenie dowodu. Sąd wezwany wykonuje wniosek według swojego prawa. Możliwe jest wystąpienie o szczególną procedurę lub wykorzystanie wideokonferencji, z uwzględnieniem warunków i przeszkód wskazanych w rozporządzeniu.
W drugiej sąd prowadzący sprawę zamierza sam przeprowadzić dowód bezpośrednio w innym państwie. Art. 19 wymaga skierowania odpowiedniego wniosku do jednostki centralnej lub właściwego organu tego państwa. Nie jest to ten sam adresat i tryb co zwykłe wezwanie sądu do przeprowadzenia dowodu.
Najważniejsza różnica dotyczy przymusu. Bezpośrednie przeprowadzenie dowodu jest dopuszczalne tylko dobrowolnie, bez środków przymusu; osoba przesłuchiwana powinna zostać o tym poinformowana. Przy pomocy udzielanej przez sąd wezwany stosowanie odpowiednich środków przymusu podlega natomiast warunkom art. 15 i prawu tego państwa.
Jak działa wideokonferencja
Art. 20 przewiduje bezpośrednie przesłuchanie przez wideokonferencję lub inną technologię porozumiewania się na odległość, gdy sąd dysponuje taką technologią i uzna ją za odpowiednią w okolicznościach sprawy. Wniosek składa się przy użyciu formularza N, a praktyczne warunki uzgadniają właściwe organy. W razie potrzeby sąd może otrzymać pomoc w znalezieniu tłumacza.
Nie jest to obietnica, że każda osoba za granicą zostanie przesłuchana z dowolnego prywatnego urządzenia i miejsca. Trzeba ustalić tryb, warunki właściwego organu, tożsamość, język i możliwość udziału pozostałych uprawnionych osób. Brak odpowiedzi albo trudność techniczna wymaga postępowania zgodnie z właściwymi przepisami; nie stanowi samoistnej zgody na pominięcie całej procedury.
Jakie informacje przygotować dla sądu
Wniosek o przeprowadzenie dowodu wymaga danych dotyczących sprawy, osoby przesłuchiwanej i faktów, które mają zostać ustalone. Praktyczne przygotowanie obejmuje:
- państwo i pełny aktualny adres pobytu małżonka;
- oznaczenie sprawy oraz konkretny dowód i okoliczności do wyjaśnienia;
- informacje o języku i potrzebie tłumacza;
- istotne przeszkody dojazdu oraz możliwości organizacji czynności;
- dokumenty potrzebne przy przesłuchaniu i informacje o planowanym udziale pełnomocników.
Sąd ocenia właściwy sposób uzyskania dowodu. Strona nie zastępuje swoim prywatnym zgłoszeniem wymaganego wniosku między sądami lub do jednostki centralnej. Również terminy dotyczące wykonywania wniosków i zawiadomień o opóźnieniu nie są gwarancją zakończenia całego rozwodu w określonym czasie.
Co oznacza elektroniczny kanał współpracy
Od 1 maja 2025 r. art. 7 przewiduje przekazywanie wniosków i zawiadomień za pośrednictwem bezpiecznego zdecentralizowanego systemu informatycznego. Przepis dopuszcza odpowiednie środki alternatywne między innymi przy zakłóceniu systemu, ze względu na charakter dowodu lub wyjątkowe okoliczności. Jest to kanał współpracy właściwych organów, a nie upoważnienie strony do wysłania dowodu na dowolny adres e-mail.
Poza zakresem tego rozporządzenia potrzebna jest osobna ocena umów i przepisów o pomocy prawnej. Natomiast przesłuchanie osoby pozostającej w Polsce podlega innym warunkom, opisanym w opracowaniu o krajowym zdalnym dowodzie w sprawie rozwodowej. Dobór trybu i dokumentów można omówić w ramach pomocy przy prowadzeniu rozwodu.
