Przejdź do treści 
Podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym można sporządzić szczególny testament przed dowódcą statku albo jego zastępcą. Art. 953 Kodeksu cywilnego wymaga udziału dwóch świadków, spisania i odczytania woli oraz odpowiednich podpisów. Nie jest to po prostu dowolne oświadczenie pasażera złożone członkowi załogi. Po zakończeniu okoliczności uzasadniających szczególną formę trzeba także uwzględnić regułę utraty jej mocy.
Podróż, polski statek i właściwa osoba
Przepis odnosi się do podróży polskim statkiem morskim lub powietrznym. Sam fakt, że testator jest obywatelem polskim albo że podróż rozpoczyna się w Polsce, nie zastępuje ustalenia tej przesłanki. Przy ocenie już sporządzonego dokumentu trzeba odtworzyć, gdzie i w jakich okolicznościach powstał.
Wolę należy oświadczyć dowódcy albo jego zastępcy w obecności dwóch świadków. Obecność dowolnego innego członka załogi nie jest wskazana w art. 953 jako równoważna pełnieniu tej funkcji. Osobno trzeba ocenić, czy testator mógł sporządzić testament i czy uczestniczące osoby mogły być świadkami.
Kolejność czynności i treść pisma
- Spadkodawca oświadcza swoją wolę dowódcy albo zastępcy przy dwóch świadkach.
- Dowódca albo zastępca spisuje tę wolę i podaje datę spisania.
- Pismo zostaje odczytane spadkodawcy w obecności świadków.
- Podpisy składają spadkodawca, świadkowie i dowódca albo zastępca.
- Jeśli spadkodawca nie może podpisać pisma, trzeba podać w nim przyczynę braku jego podpisu.
Przy badaniu dokumentu nie wystarczy więc znaleźć sam podpis kapitana. Trzeba sprawdzić także to, czy odtworzono wolę spadkodawcy, zachowano udział świadków i dokonano odczytania. Brak podpisu testatora wymaga wskazanej ustawą informacji; nie należy pozostawiać go bez wyjaśnienia ani z góry utożsamiać z każdą inną wadą dokumentu.
Świadkowie i osobista decyzja spadkodawcy
Testament może sporządzić osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych i nie można tego zrobić przez przedstawiciela. Szczególna forma nie usuwa także przepisów o wadach testamentu, w tym stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji.
Oceniając świadków, trzeba uwzględnić art. 956–957 KC. Znaczenie mają między innymi zdolność, możliwość czytania i pisania, znajomość języka oraz korzyść przewidziana w testamencie dla świadka lub wskazanych osób z nim związanych. Ustawa przewiduje przy tym szczególne skutki udziału świadka powiązanego z beneficjentem. Nie można wszystkich takich przypadków sprowadzić do jednego automatycznego wniosku bez przeczytania dokumentu i ustalenia relacji.
Jeżeli nie dało się zachować tej formy
Ostatnie zdanie art. 953 przewiduje w takiej sytuacji możliwość sporządzenia testamentu ustnego. Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza relacja rodziny o wypowiedzianej woli staje się automatycznie ważnym testamentem. To odrębna szczególna forma, której warunki i wykazanie trzeba ocenić osobno. Szersze rozróżnienie form opisuje poradnik dotyczący testamentu.
Sześć miesięcy: od jakiego zdarzenia
Według art. 955 testament szczególny traci moc po sześciu miesiącach od ustania okoliczności uzasadniających niezachowanie zwykłej formy, chyba że spadkodawca zmarł wcześniej. Bieg terminu zawiesza się przez czas, w którym spadkodawca nie ma możliwości sporządzenia testamentu zwykłego.
Nie należy więc bez sprawdzenia liczyć terminu zawsze od daty podpisania pisma ani zakładać, że raz sporządzony dokument w tej formie działa bez ograniczeń przez resztę życia. Potrzebna jest chronologia podróży, późniejszych okoliczności i ewentualnej możliwości sporządzenia zwykłego testamentu.
Do analizy testamentu sporządzonego podczas podróży przygotuj dokument w całości, dane uczestników, informacje o statku i pełnionych funkcjach oraz opis późniejszych zdarzeń. Pozwala to ocenić zarówno zachowanie formy, jak i to, czy dokument zachował moc. Przy dawnych zdarzeniach trzeba odrębnie sprawdzić właściwy historyczny stan prawny.
Podstawa prawna: KC, art. 944–945, art. 953 i art. 955–958.
