Przejdź do treści 
Osoba częściowo ubezwłasnowolniona nie może samodzielnie prowadzić swojej sprawy o rozwód. Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z 21 grudnia 2017 r., III CZP 66/17. Nie wystarcza porównanie z możliwością samodzielnego dokonania innej czynności lub zawarcia małżeństwa. Przed podpisaniem pozwu lub odpowiedzi trzeba ustalić zdolność procesową, właściwego przedstawiciela i dokładny zakres jego uprawnień.
Stan zdrowia i orzeczenie to różne informacje
Diagnoza, pobyt w placówce albo potrzeba codziennej pomocy nie są same w sobie orzeczeniem o ubezwłasnowolnieniu. Punktem wyjścia w opisanej sytuacji jest istniejące rozstrzygnięcie i jego aktualny zakres. Nie należy samodzielnie uznać bliskiej osoby za pozbawioną prawa do działania tylko na podstawie oceny rodziny.
Art. 65 KPC wiąże pełną zdolność procesową osoby fizycznej z pełną zdolnością do czynności prawnych. Osoba ograniczona w tej ostatniej zdolności może samodzielnie działać w sprawach wynikających z czynności, których może dokonywać sama. Sprawa rozwodowa nie mieści się jednak w tym wyjątku w sposób pozwalający częściowo ubezwłasnowolnionemu na samodzielne prowadzenie procesu. To właśnie rozstrzygnął SN w przywołanej uchwale.
Kto ma właściwy tytuł do reprezentacji
| Sytuacja | Co trzeba sprawdzić |
|---|---|
| Ubezwłasnowolnienie całkowite. | Ustanowioną opiekę i osobę uprawnioną do działania; art. 13 § 2 KC oraz art. 175 KRO. |
| Ubezwłasnowolnienie częściowe. | Kuratelę i treść rozstrzygnięcia sądu. Art. 181 KRO przyznaje kuratorowi reprezentację i zarząd majątkiem tylko wtedy, gdy sąd tak postanowił. |
| Bliski chce podpisać pismo „za rodzinę”. | Pokrewieństwo lub faktyczna opieka nie zastępują ustawowego tytułu ani jego wykazania. |
Art. 68 KPC wymaga wykazania umocowania przy pierwszej czynności zgodnie z jego regułami. Potrzebne są zatem dokumenty dotyczące ubezwłasnowolnienia, ustanowienia przedstawiciela i zakresu reprezentacji. Samo postanowienie nazywające kogoś kuratorem nie powinno być odczytywane bez sprawdzenia, do czego sąd go powołał.
Zezwolenie i konflikt interesów
Sprawa o rozwód jest ważną sprawą osobistą. Trzeba ocenić wymagane zezwolenie sądu opiekuńczego z art. 156 KRO, stosowanego odpowiednio przez art. 175 lub 178 zależnie od rodzaju przedstawicielstwa. Nie wystarcza samo istnienie opieki lub kurateli jako tytułu do codziennych czynności.
Osobno należy zbadać konflikt interesów. Art. 159 KRO, stosowany także odpowiednio w postępowaniu sądowym, wyklucza określone sytuacje reprezentowania podopiecznego w relacji z opiekunem i wskazanymi osobami bliskimi. W szczególności nie można bez kontroli przyjąć, że małżonek będący przeciwnikiem w rozwodzie będzie jednocześnie reprezentował drugą stronę. Potrzebne jest rozstrzygnięcie dotyczące właściwej, wolnej od konfliktu reprezentacji.
Brak reprezentacji trzeba zgłosić i naprawić
Nie każdy ujawniony brak oznacza natychmiastowe odrzucenie pozwu. Art. 70 KPC przewiduje wyznaczenie terminu na uzupełnienie braków dających się usunąć, a w odpowiednich przypadkach zwrócenie się do sądu opiekuńczego. Możliwe jest także tymczasowe dopuszczenie do czynności pod warunkiem późniejszego uzupełnienia i zatwierdzenia przez uprawnioną osobę. Art. 199 § 2 wiąże odrzucenie z nieuzupełnieniem braku według właściwych reguł.
Nie oznacza to, że dowolny krewny może skutecznie prowadzić sprawę do końca. Brak zdolności procesowej lub należytej reprezentacji może prowadzić do nieważności postępowania według art. 379 pkt 2. Trzeba szybko poinformować sąd o istniejącym orzeczeniu i przedstawić dokumenty, zamiast zakładać, że sąd domyśli się problemu z opisu stanu zdrowia.
Wola reprezentowanej osoby nadal ma znaczenie
Przedstawiciel powinien działać z poszanowaniem osoby i jej dobra. Wynika to z obowiązku należytej staranności z art. 154 KRO oraz odpowiedniego stosowania przepisów o władzy rodzicielskiej przez art. 155 § 2. Obejmuje to wysłuchanie przed ważniejszą decyzją i uwzględnienie rozsądnych życzeń, gdy pozwalają na to stan zdrowia i możliwości osoby; przy opiece nad dorosłym oraz kurateli przepisy stosuje się odpowiednio przez art. 175 i 178 KRO. Prawidłowa reprezentacja nie jest głosowaniem rodziny nad cudzym małżeństwem. Działanie przedstawiciela podlega właściwemu nadzorowi sądu.
Postępowanie o samo ubezwłasnowolnienie opisuje odrębny poradnik o przesłankach i prawach osoby. Inny tytuł ma kurator dla małżonka o nieznanym miejscu pobytu. Do oceny reprezentacji w sprawie rozwodowej przygotuj pełne postanowienia, dokumenty umocowania, dotychczasowe pisma i informacje o możliwym konflikcie. Nie zastępuj obowiązujących przepisów zapowiedziami reform lub dawnymi projektami.
Źródła: KC, art. 11–16, KPC, art. 65–70, 199 i 379, KRO, art. 95, 154–156, 159, 165, 175, 178 i 181 oraz urzędowa informacja SN o uchwale III CZP 66/17, s. 55–56.
